DanhVong.comDanh Vọng
Học giả và nhà giáo

Dương Quảng Hàm: thầy giáo trường Bưởi và người soạn Việt Nam văn học sử yếu

Dương Quảng Hàm (1898–1946): thủ khoa Cao đẳng Sư phạm, dạy trường Bưởi hơn hai mươi năm, soạn sách giáo khoa văn học dùng qua nhiều thế hệ.

Long corridor of a French colonial era school building in Hanoi, yellow walls, green wooden shutters, empty wooden benches, students walking away in distance, soft overcast light

Dương Quảng Hàm (1898–1946) là nhà giáo dạy văn ở trường Bưởi, Hà Nội, hơn hai mươi năm và là người soạn Việt Nam văn học sử yếu, bộ sách giáo khoa văn học sử bằng tiếng Việt được dùng rộng rãi nhất trong nửa đầu và giữa thế kỷ 20. Ông là ví dụ tiêu biểu của lớp nhà giáo Tây học đầu thế kỷ dùng chữ quốc ngữ để soạn sách dạy học sinh về văn chương nước mình.

Bài này giới thiệu đời ông, công việc dạy học, cách ông soạn các bộ sách giáo khoa và vì sao những bộ sách đó sống lâu như vậy. Phần nội dung văn học trong sách của ông chỉ được nêu ở mức cấu trúc, không phân tích tác phẩm. Những điểm tài liệu ghi khác nhau, nhất là hoàn cảnh ông mất, được nói rõ.

Tiểu sử Dương Quảng Hàm tóm tắt

Các mốc chính dưới đây được ghi khá thống nhất trong từ điển nhân vật và các bài giới thiệu sách của ông.

MụcThông tinGhi chú
Sinh – mất1898 – 1946Mất vào cuối năm 1946; hoàn cảnh cụ thể các tài liệu ghi khác nhau
Quê quánLàng Phú Thị, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng YênNay vẫn thuộc tỉnh Hưng Yên (sau sắp xếp 7/2025, Hưng Yên gồm cả Thái Bình cũ)
Học vấnTốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương năm 1920, đỗ đầuVề sau tự học, thi đỗ thêm bằng tú tài theo chương trình Pháp
Nghề nghiệpDạy văn ở trường Bưởi, Hà NộiTrường Bưởi về sau là trường Chu Văn An
Sách chínhQuốc văn trích diễm; Việt Nam văn học sử yếu; Việt Nam thi văn hợp tuyểnNăm in lần đầu của từng sách có tài liệu ghi lệch nhau một vài năm

Ở mục học vấn, nên lưu ý bằng Cao đẳng Sư phạm thời đó là văn bằng đào tạo giáo viên bậc trên tiểu học trong hệ thống giáo dục thuộc địa, không tương đương bằng đại học hiện nay. Việc ông tự học thi thêm tú tài cho thấy nỗ lực vượt qua giới hạn của hệ thống dành cho người bản xứ.

Từ làng Phú Thị đến bục giảng trường Bưởi

Dương Quảng Hàm sinh ra ở một làng ven sông Hồng thuộc Hưng Yên. Theo các tài liệu, ông được học chữ Hán từ nhỏ, sau chuyển sang học trường Pháp – Việt như nhiều thanh niên cùng lứa. Hiểu cả chữ Hán, chữ Pháp và chữ quốc ngữ là điều kiện để về sau ông có thể soạn sách văn học sử, vì muốn nói về văn học Việt Nam thời trung đại thì phải đọc được văn bản chữ Hán, chữ Nôm.

Năm 1920 ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương với kết quả đứng đầu, rồi được bổ về dạy ở trường Bưởi, tên chính thức thời đó là trường Trung học Bảo hộ. Đây là trường trung học lớn nhất xứ Bắc Kỳ dành cho học sinh người Việt, nơi học của nhiều người về sau trở thành trí thức, nhà văn, nhà khoa học nổi tiếng.

Ông dạy ở đây hơn hai mươi năm. Trong khoảng thời gian dài đó, nhiều thế hệ học sinh trường Bưởi đã học văn với ông. Những bộ sách ông soạn ban đầu xuất phát chính từ nhu cầu của lớp học: học sinh cần một cuốn sách đọc văn bằng tiếng Việt, có hệ thống, thay vì những bài giảng rời rạc.

Các bộ sách giáo khoa của Dương Quảng Hàm

Ông không viết nhiều, nhưng mỗi bộ sách đều được dùng lâu. Dưới đây là các sách chính và mục đích của từng bộ.

  • Quốc văn trích diễm: tuyển các đoạn văn, thơ tiêu biểu bằng chữ quốc ngữ cho học sinh đọc và học thuộc, ra đời vào giữa thập niên 1920. Đây là loại sách tuyển đọc, giống sách tập đọc nâng cao.
  • Việt Nam văn học sử yếu: bộ sách trình bày lịch sử văn học Việt Nam từ văn học dân gian, văn học chữ Hán, chữ Nôm đến văn học chữ quốc ngữ đầu thế kỷ 20. Sách in lần đầu đầu thập niên 1940, được nhiều lần tái bản.
  • Việt Nam thi văn hợp tuyển: tuyển tập thơ văn đi kèm, giúp học sinh có văn bản để đọc khi học văn học sử.
  • Các sách, bài khác: ông còn viết bài cho báo chí thời đó và soạn một số tài liệu giảng dạy; danh mục đầy đủ có trong các thư mục về ông.

Điểm chung của các bộ sách là tính sư phạm: chia mục rõ, có tóm tắt, có đoạn trích, viết bằng thứ tiếng Việt giản dị, dễ hiểu với học sinh trung học. Đó là lý do chúng vượt khỏi khuôn khổ một lớp học để đến với đông đảo người đọc.

Việt Nam văn học sử yếu được soạn thế nào

Chia thời kỳ rõ ràng. Sách xếp nội dung theo các giai đoạn lịch sử và theo loại văn bản, giúp người học thấy được dòng chảy của văn học thay vì những tác giả rời rạc. Cách chia này về sau được nhiều giáo trình kế thừa, có điều chỉnh.

Phân biệt văn chương bình dân và văn chương bác học. Sách dành phần cho văn học truyền miệng như tục ngữ, ca dao bên cạnh văn chương của nhà nho. Đặt hai dòng này cạnh nhau trong một sách giáo khoa là cách nhìn rộng so với nhiều tài liệu cùng thời.

Trình bày ngắn gọn, có hệ thống. Mỗi mục có phần nêu đại ý, phần giới thiệu tác giả, tác phẩm, phần nhận xét. Học sinh có thể dùng như sách ôn tập, giáo viên dùng làm khung bài giảng.

Dùng tư liệu của người đi trước. Ông tận dụng những nghiên cứu đã có của các học giả cùng thời và trước đó, cộng với tư liệu Hán Nôm ông tự đọc. Điều này làm sách có độ tin cậy cao trong điều kiện tư liệu lúc đó.

Giới hạn của thời đại. Như mọi sách giáo khoa, nhiều nhận định trong sách đã được các nghiên cứu sau này bổ sung, điều chỉnh, nhất là về niên đại, tác giả của một số tác phẩm cổ. Khi đọc lại hôm nay, nên coi đây là tài liệu lịch sử giáo dục và nhập môn, không phải nguồn cuối cùng.

Vì sao bộ sách sống qua nhiều thế hệ

Việt Nam văn học sử yếu được tái bản nhiều lần sau khi ông mất, trong những bối cảnh xã hội khác nhau. Nhiều người lớn tuổi hôm nay vẫn nhớ đã học văn qua cuốn sách này. Lý do không nằm ở sự mới mẻ của các nhận định, mà ở chỗ sách đáp ứng đúng nhu cầu của người học: một bản đồ tổng thể, gọn, chắc chắn để từ đó đi sâu.

Một lý do khác là ngôn ngữ. Ông viết tiếng Việt trong sáng, ít từ Hán Việt khó, câu ngắn. Ở thời chữ quốc ngữ đang trong quá trình trở thành chữ viết của học đường, một cuốn sách giáo khoa viết hay như vậy góp phần cho thấy tiếng Việt đủ sức làm ngôn ngữ dạy học ở bậc trung học.

Cuối cùng là uy tín của người soạn. Học trò của ông nhiều người trở thành trí thức có tiếng, và họ nhắc đến thầy với sự kính trọng. Uy tín đó gắn vào cuốn sách, làm cho các thế hệ sau tin dùng. Đây là điều mà người làm sách giáo khoa hôm nay vẫn có thể học: một bộ sách tốt cần cả nội dung chắc, cách trình bày sư phạm lẫn sự tận tâm của người soạn.

Những năm cuối và hoàn cảnh ông mất

Dương Quảng Hàm mất cuối năm 1946, khi chiến sự nổ ra ở Hà Nội. Đây là phần tiểu sử mà các tài liệu ghi không hoàn toàn giống nhau về ngày, nơi và hoàn cảnh cụ thể. Nhiều nguồn ghi ông mất trong những ngày đầu chiến sự, khi đang tìm đường ra khỏi thành phố. Khi viết, cách an toàn là ghi "mất cuối năm 1946 trong những ngày đầu chiến sự ở Hà Nội" và không thêm chi tiết không có nguồn.

Ông mất ở tuổi 48, khi đang ở độ chín của nghề dạy học và soạn sách. Nhiều dự định biên soạn của ông vì thế dang dở. Các bộ sách đã in trở thành phần lớn di sản của ông. Điều đáng chú ý là ông không để lại công trình đồ sộ về số lượng như các học giả khác trong loạt chân dung này; ảnh hưởng của ông đến từ việc một vài cuốn sách được soạn kỹ và được dùng trong lớp học suốt nhiều thập niên.

Đời tư và gia đình ông được một số bài viết của người thân, học trò nhắc đến. Danh Vọng không đi vào phần này, chỉ ghi nhận rằng ông là người thầy được học trò kính trọng và có ảnh hưởng lâu dài qua sách. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, nên tìm đến các hồi ký, bài viết của học trò trường Bưởi thời đó, đọc kèm với ý thức rằng hồi ký thường nhớ không chính xác về năm tháng.

Dấu tích và nguồn đọc thêm

Dương Quảng Hàm không có đền thờ hay khu lưu niệm lớn như các danh nhân thời trung đại; dấu tích của ông chủ yếu là sách.

  • Các lần tái bản Việt Nam văn học sử yếu và Việt Nam thi văn hợp tuyển, một số bản in còn lưu ở thư viện và trên thị trường sách cũ.
  • Tên ông được đặt cho đường phố và trường học ở một số địa phương, trong đó có quê ông ở Hưng Yên.
  • Trường Chu Văn An ở Hà Nội, tức trường Bưởi cũ, là nơi gắn với hơn hai mươi năm dạy học của ông.
  • Nguồn đọc: lời giới thiệu ở các bản tái bản sách của ông, từ điển văn học, các bài viết về lịch sử trường Bưởi và về sách giáo khoa thời thuộc địa.

Khi so các bản in, chú ý rằng một số bản tái bản về sau có thêm phần bổ sung của người hiệu đính. Muốn trích đúng ý của tác giả, nên dùng bản in sớm hoặc bản có ghi rõ phần nào là của người hiệu đính.

Câu hỏi thường gặp

Dương Quảng Hàm là ai?

Dương Quảng Hàm (1898–1946) là nhà giáo, người Văn Giang, Hưng Yên, dạy văn ở trường Bưởi Hà Nội hơn hai mươi năm. Ông là tác giả Việt Nam văn học sử yếu và Việt Nam thi văn hợp tuyển, hai bộ sách giáo khoa văn học được dùng qua nhiều thế hệ.

Việt Nam văn học sử yếu ra đời năm nào?

Sách in lần đầu vào đầu thập niên 1940; các tài liệu ghi năm cụ thể lệch nhau một vài năm tuỳ theo lần in và nơi in. Sau đó sách được tái bản nhiều lần, kể cả sau khi tác giả mất.

Trường Bưởi là trường nào?

Trường Bưởi là tên gọi quen thuộc của trường Trung học Bảo hộ ở Hà Nội thời Pháp thuộc, đặt ở vùng Bưởi bên Hồ Tây. Sau năm 1945 trường mang tên Chu Văn An và hiện là trường trung học phổ thông Chu Văn An.

Dương Quảng Hàm mất như thế nào?

Ông mất cuối năm 1946, trong những ngày đầu chiến sự ở Hà Nội. Các tài liệu ghi ngày, nơi và hoàn cảnh cụ thể không hoàn toàn giống nhau, nên khi viết chỉ nên ghi ở mức chung và không thêm chi tiết không có nguồn.

Có nên dùng Việt Nam văn học sử yếu để học hôm nay không?

Sách có giá trị như tài liệu nhập môn và tài liệu lịch sử giáo dục. Tuy nhiên nhiều nhận định về niên đại, tác giả đã được nghiên cứu sau này điều chỉnh, nên khi học cần đối chiếu với giáo trình và công trình nghiên cứu mới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138