Đào Duy Anh (1904–1988) là học giả để lại dấu ấn ở nhiều lĩnh vực: từ điển học, lịch sử văn hoá, sử học, địa lý lịch sử và nghiên cứu chữ Nôm, dù ông chỉ có bằng Thành chung và gần như hoàn toàn tự học. Hán Việt từ điển của ông, in đầu thập niên 1930, đến nay vẫn được tái bản và dùng hằng ngày.
Bài này kể lại con đường của ông theo từng chặng: dạy học, làm báo và xuất bản ở Huế, soạn từ điển, viết văn hoá sử, chuyển sang sử học và nghiên cứu cổ văn. Mỗi chặng kèm những tác phẩm chính, để bạn biết nên mở sách nào khi cần. Các mốc gây tranh luận về chính trị không thuộc phạm vi bài.
Đào Duy Anh: các thông tin cơ bản
Các mốc dưới đây được ghi thống nhất trong các tài liệu tham khảo và hồi ký của chính ông.
| Mục | Thông tin | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sinh – mất | 1904 – 1988 | Mất ở Hà Nội |
| Nơi sinh | Thanh Hoá | Ông sinh và lớn lên ở Thanh Hoá |
| Quê gốc | Làng Khúc Thuỷ, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông | Nay thuộc thành phố Hà Nội |
| Học vấn | Bằng Thành chung (bậc cao đẳng tiểu học thời Pháp) | Phần lớn kiến thức về Hán học, sử học là tự học |
| Những năm 1920 | Dạy học ở Đồng Hới, rồi ra Huế làm báo, lập nhà xuất bản | Đồng Hới thuộc Quảng Bình cũ, từ 7/2025 thuộc tỉnh Quảng Trị |
| Hồi ký | Nhớ nghĩ chiều hôm | Xuất bản sau khi ông mất, là nguồn chính về đời ông |
Khi đọc tiểu sử Đào Duy Anh, bạn sẽ thấy quê quán được ghi khi là Thanh Hoá, khi là Hà Nội. Cả hai đều đúng ở hai nghĩa khác nhau: Thanh Hoá là nơi sinh, Khúc Thuỷ là quê gốc dòng họ. Cách ghi chuẩn là nêu đủ hai điểm.
Từ thầy giáo trường tiểu học đến nhà xuất bản ở Huế
Sau khi đỗ bằng Thành chung, Đào Duy Anh đi dạy học ở Đồng Hới. Đây là con đường phổ biến của thanh niên có học thời đó. Nhưng ông không dừng ở lớp học: ông đọc rộng, tự học chữ Hán, học thêm tiếng Pháp để đọc sách khoa học xã hội phương Tây, và bắt đầu viết bài.
Giữa thập niên 1920, ông ra Huế, tham gia làm báo Tiếng Dân, tờ báo quốc ngữ ở Trung Kỳ do cụ Huỳnh Thúc Kháng chủ trương. Ít lâu sau, ông lập Quan hải tùng thư, một nhà xuất bản nhỏ ở Huế chuyên in sách phổ biến tri thức: lịch sử, kinh tế, xã hội học, các học thuyết, viết bằng tiếng Việt dễ hiểu. Những cuốn sách nhỏ của Quan hải tùng thư được giới trẻ thời đó đọc nhiều.
Kinh nghiệm làm báo và xuất bản định hình cách làm việc của ông về sau: viết cho người đọc rộng, ưu tiên những công cụ giúp người khác tự học. Hai bộ từ điển ông soạn ra đời từ chính ý định đó. Ông thấy người Việt học chữ quốc ngữ cần một công cụ để hiểu những từ Hán Việt đang tràn vào báo chí, sách vở, và cần một công cụ để đọc sách tiếng Pháp.
Hai bộ từ điển và một bộ văn hoá sử
Những năm 1930 là giai đoạn ông cho ra các công trình được biết đến rộng rãi nhất. Dưới đây là ba bộ sách chính và lý do chúng quan trọng.
- Hán Việt từ điển (1932): giải nghĩa từ Hán Việt bằng tiếng Việt, kèm chữ Hán. Ra đời đúng lúc báo chí quốc ngữ dùng ngày càng nhiều từ Hán Việt mới, bộ từ điển trở thành công cụ của nhiều thế hệ người đọc, người viết. Đến nay sách vẫn được tái bản và là một trong những từ điển Hán Việt được dùng nhiều nhất.
- Pháp Việt từ điển: từ điển song ngữ lớn, ra đời giữa thập niên 1930, phục vụ người học tiếng Pháp và dịch thuật. Sách góp phần chuẩn hoá cách dịch nhiều thuật ngữ khoa học xã hội sang tiếng Việt.
- Việt Nam văn hoá sử cương (1938): một trong những sách đầu tiên trình bày văn hoá Việt Nam một cách hệ thống theo các mặt kinh tế, xã hội, tri thức, nghệ thuật, phong tục. Sách đến nay vẫn được dùng làm tài liệu tham khảo trong các môn cơ sở văn hoá Việt Nam.
Cả ba bộ sách đều là công trình của một người làm việc một mình hoặc với rất ít người giúp, không có cơ quan nghiên cứu đứng sau. Điều này làm cho số lượng và chất lượng của chúng càng đáng chú ý.
Chuyển sang sử học và địa lý lịch sử
Sau năm 1945, Đào Duy Anh tham gia giảng dạy đại học, chủ yếu về lịch sử. Giai đoạn này ông viết các bộ lịch sử Việt Nam, lịch sử cổ đại Việt Nam, nghiên cứu nguồn gốc dân tộc. Một số nhận định của ông về thời cổ đại về sau được giới khảo cổ và sử học điều chỉnh khi có thêm phát hiện mới; đó là chuyện bình thường của khoa học, và chính ông cũng tự sửa nhiều chỗ trong các lần viết sau.
Công trình được giới sử học đánh giá cao và dùng lâu dài nhất trong mảng này là Đất nước Việt Nam qua các đời, nghiên cứu địa lý lịch sử, tức sự thay đổi tên gọi, ranh giới các đơn vị hành chính qua từng triều đại. Với người đọc tiểu sử danh nhân, đây là công cụ quan trọng: muốn biết một địa danh trong sử cũ nay ở đâu, bạn thường phải tra đến loại sách này.
Từ cuối thập niên 1950, ông thôi giảng dạy đại học và dành trọn thời gian cho nghiên cứu, biên soạn, dịch thuật. Đây là giai đoạn ông tập trung vào cổ văn, chữ Nôm và chú giải tác phẩm, cho ra nhiều công trình chuyên sâu ở tuổi đã cao.
Nghiên cứu chữ Nôm và chú giải cổ văn
Nghiên cứu chữ Nôm. Ông viết công trình về nguồn gốc, cấu tạo và sự thay đổi của chữ Nôm, góp phần đặt nền cho ngành nghiên cứu văn tự này. Cách ông phân loại các kiểu cấu tạo chữ Nôm được nhiều người học về sau tham khảo.
Từ điển Truyện Kiều. Ông soạn bộ từ điển giải nghĩa từ ngữ, điển cố trong Truyện Kiều. Đây là công cụ tra cứu ngôn ngữ, giúp người đọc hiểu đúng nghĩa từ thời Nguyễn Du, không phải sách bình giảng tác phẩm.
Dịch và chú giải văn bản cổ. Ông tham gia dịch, chú giải nhiều văn bản chữ Hán thời trung đại, góp phần đưa các tác phẩm này đến với người đọc chữ quốc ngữ.
Sẵn sàng tự sửa. Một nét được nhiều người nhắc khi viết về ông là thói quen sửa lại công trình của chính mình qua các lần in, khi có tư liệu mới hoặc khi nhận ra chỗ chưa đúng. Với người dùng sách hôm nay, điều đó có nghĩa là bản in sau thường đáng tin hơn bản in trước, và khi hai bản lệch nhau thì nên ưu tiên bản ông sửa sau cùng.
Làm việc đến cuối đời. Nhiều công trình của ông hoàn thành khi ông đã ngoài sáu mươi, bảy mươi tuổi. Hồi ký Nhớ nghĩ chiều hôm được viết ở những năm cuối và in sau khi ông mất năm 1988.
Đọc sách Đào Duy Anh hôm nay: nên bắt đầu từ cuốn nào
Sách của ông nhiều và thuộc nhiều lĩnh vực, nên người mới dễ chọn sai cuốn. Bảng dưới gợi ý theo nhu cầu của bạn.
| Nếu bạn cần | Nên mở | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Tra nghĩa một từ Hán Việt | Hán Việt từ điển | Một số từ đã đổi nghĩa so với thập niên 1930; đối chiếu thêm từ điển hiện đại |
| Hiểu tổng quan văn hoá Việt Nam truyền thống | Việt Nam văn hoá sử cương | Viết từ cuối thập niên 1930, nhiều số liệu và nhận định cần cập nhật |
| Biết một địa danh cổ nay ở đâu | Đất nước Việt Nam qua các đời | Sách viết trước các đợt sắp xếp hành chính gần đây, nên phải tự đối chiếu sang tên tỉnh hiện nay |
| Tìm hiểu chữ Nôm | Công trình nghiên cứu chữ Nôm của ông | Nên đọc kèm các nghiên cứu Hán Nôm mới hơn |
| Hiểu nghĩa từ, điển cố trong Truyện Kiều | Từ điển Truyện Kiều | Là công cụ tra từ, không phải sách bình văn |
| Biết về đời ông | Hồi ký Nhớ nghĩ chiều hôm | Hồi ký viết khi đã cao tuổi, năm tháng có chỗ cần đối chiếu |
Một lời khuyên chung khi dùng sách cũ của bất kỳ học giả nào: ghi rõ năm xuất bản của bản bạn đọc. Nhiều sách của Đào Duy Anh được ông tự sửa qua các lần in, nên trích bản này mà ghi năm của bản khác là lỗi hay gặp trong các bài viết.
Đào Duy Anh và chuyện tự học
Con đường của Đào Duy Anh thường được nhắc như một ví dụ về tự học. Ông không qua đại học, không có học vị, nhưng để lại những công trình mà các cơ quan nghiên cứu lớn vẫn dùng. Cách ông tự học, theo những gì hồi ký và các bài viết về ông cho biết, dựa vào việc đọc rất rộng, ghi chép, làm việc đều đặn và chọn những đề tài có ích cho người khác.
Có một điểm nên đọc tỉnh táo: tự học thành công của ông diễn ra trong một hoàn cảnh cụ thể, khi lĩnh vực nghiên cứu bằng tiếng Việt còn trống, một người làm chăm chỉ có thể mở ra cả một mảng. Ngày nay, khoa học xã hội đã chuyên môn hoá sâu, nên bài học rút ra không phải là "không cần trường lớp", mà là thói quen đọc, ghi chép và hoàn thành công trình đến nơi đến chốn.
Tên ông được đặt cho đường phố ở một số thành phố. Sách của ông vẫn được tái bản, trong đó Hán Việt từ điển có mặt ở rất nhiều thư viện gia đình. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, nguồn tốt nhất là hồi ký của ông, đọc kèm các bài nghiên cứu về ông và các lời giới thiệu ở các bản tái bản có uy tín.
Câu hỏi thường gặp
Đào Duy Anh quê ở đâu?
Ông sinh ở Thanh Hoá nhưng quê gốc là làng Khúc Thuỷ, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông, nay thuộc thành phố Hà Nội. Vì vậy các tài liệu có khi ghi ông người Thanh Hoá, có khi ghi người Hà Nội; cả hai đều đúng ở hai nghĩa khác nhau.
Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh ra đời năm nào?
Bộ từ điển in lần đầu năm 1932, trong thời gian ông làm xuất bản ở đây. Sách được tái bản nhiều lần và đến nay vẫn là một trong những từ điển Hán Việt được dùng phổ biến nhất.
Đào Duy Anh có học đại học không?
Không. Ông chỉ có bằng Thành chung, tương đương bậc cao đẳng tiểu học thời Pháp. Kiến thức Hán học, sử học, văn hoá học của ông phần lớn là tự học qua đọc sách, làm báo và làm xuất bản.
Việt Nam văn hoá sử cương viết về gì?
Sách in năm 1938, trình bày văn hoá Việt Nam một cách hệ thống theo các mặt đời sống kinh tế, tổ chức xã hội, tri thức, tư tưởng, nghệ thuật và phong tục. Đây là một trong những công trình sớm nhất về văn hoá Việt Nam viết bằng tiếng Việt.
Sách nào của Đào Duy Anh giúp tra địa danh cổ?
Đất nước Việt Nam qua các đời là công trình địa lý lịch sử của ông, theo dõi tên gọi và ranh giới các đơn vị hành chính qua từng triều đại. Sách hữu ích khi bạn cần biết một địa danh trong sử cũ nay thuộc vùng nào.
Quan hải tùng thư là gì?
Quan hải tùng thư là nhà xuất bản nhỏ do Đào Duy Anh lập ở Huế cuối thập niên 1920, chuyên in sách phổ biến tri thức bằng tiếng Việt về lịch sử, kinh tế, xã hội và các học thuyết, phục vụ người đọc trẻ thời đó.