Nguyễn An Ninh (1900–1943) là trí thức Nam Kỳ học luật ở Pháp, về nước năm hai mươi ba tuổi, gây tiếng vang bằng một bài diễn thuyết trước thanh niên Sài Gòn và bằng tờ báo tiếng Pháp La Cloche fêlée — tạm dịch “Cái chuông rè” — ra số đầu cuối năm 1923. Ông là một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp thanh niên trí thức mới ở Sài Gòn thập niên 1920.
Cuộc đời ông về sau gắn với nhiều hoạt động chính trị và nhiều lần tù đày; phần ấy có sách sử chuyên khảo riêng. Bài này theo góc báo chí và diễn thuyết: ông học gì, nói gì với thanh niên, làm tờ báo ra sao, và những dấu tích nào còn lại.
Người làng Long Thượng đi học luật ở Paris
Nguyễn An Ninh sinh ngày 15 tháng 9 năm 1900 tại làng Long Thượng, huyện Cần Giuộc, tỉnh Chợ Lớn. Vùng này về sau thuộc tỉnh Long An; sau đợt sắp xếp tháng 7 năm 2025, Long An nhập vào tỉnh Tây Ninh, nên quê ông nay thuộc tỉnh Tây Ninh.
Ông sinh trong một gia đình có truyền thống nho học và yêu nước. Cha ông là Nguyễn An Khương, một nhà nho tham gia phong trào Duy Tân ở Nam Kỳ, từng mở khách sạn Chiêu Nam Lầu ở Sài Gòn — nơi theo nhiều tài liệu là chỗ tụ họp của những người theo lối mới, và cũng là nơi Phan Châu Trinh lưu lại những tháng cuối đời năm 1925–1926.
Nguyễn An Ninh học ở Sài Gòn, ra Hà Nội học một thời gian, rồi sang Pháp học luật. Các tiểu sử ghi ông đậu cử nhân luật ở Paris khi mới khoảng hai mươi tuổi. Những năm ở Pháp, ông đọc nhiều, viết báo, tiếp xúc với giới trí thức và với những người Việt đang sống ở đó, trong đó có Phan Châu Trinh và Phan Văn Trường.
Bài diễn thuyết năm 1923 trước thanh niên Sài Gòn
Về nước, tháng 10 năm 1923, Nguyễn An Ninh diễn thuyết tại Hội Khuyến học Nam Kỳ ở Sài Gòn. Đề tài bài nói thường được dịch là “Cao vọng của thanh niên An Nam”, có nơi dịch “Lý tưởng của thanh niên An Nam”. Hai cách dịch này đều chỉ về cùng một bài, nên bạn đừng nhầm là hai sự kiện.
Nội dung bài nói, theo các bản tóm tắt phổ biến, kêu gọi thanh niên phải có lý tưởng, phải học để có một nền văn hoá riêng, không chỉ bắt chước hay sống an phận. Ông phê phán lối học chỉ để lấy bằng làm công chức và cổ vũ người trẻ dấn thân vào việc làm mới cho xã hội. Bài nói được nhiều người trẻ ở Sài Gòn đón nhận nồng nhiệt.
Văn bản đầy đủ của bài diễn thuyết hiện được in trong các tuyển tập về Nguyễn An Ninh, chủ yếu là bản dịch từ tiếng Pháp. Khi trích, bạn nên ghi rõ người dịch, vì mỗi bản dịch chọn chữ một khác, và những câu ngắn được trích trên mạng thường đã bị rút gọn hoặc diễn ý lại.
La Cloche fêlée: tờ báo của một người
Ra số đầu tháng 12 năm 1923. La Cloche fêlée là báo tiếng Pháp, ra ở Sài Gòn, do Nguyễn An Ninh chủ trương. Tên báo có nghĩa là “Cái chuông rè”, thường được gọi tắt bằng tên dịch Chuông rè.
Vì sao viết bằng tiếng Pháp. Thời ấy ở Nam Kỳ, báo tiếng Pháp được hưởng quy chế xuất bản thoáng hơn báo tiếng Việt, nên nhiều trí thức chọn tiếng Pháp để có thể bàn luận các vấn đề xã hội. Độc giả là giới có học, công chức, sinh viên.
Nội dung. Báo đăng bài phê phán bất công xã hội, bàn về giáo dục, văn hoá, quyền tự do ngôn luận, giới thiệu tư tưởng phương Tây. Ông viết nhiều bài trực tiếp, giọng văn sắc và thẳng.
Làm báo bằng cả sức mình. Nhiều hồi ký kể ông tự đi phát báo, tự lo nhiều khâu, vì tờ báo không có nguồn tài chính lớn. Những chi tiết này đến từ lời kể của người cùng thời, nên đọc với nhãn hồi ký.
Sau Nguyễn An Ninh. Tờ báo hoạt động trong vài năm, sau đó có giai đoạn Phan Văn Trường tiếp quản và đổi tên. Các mốc cụ thể có chỗ ghi khác nhau giữa các nguồn.
Báo chí Sài Gòn thập niên 1920: bối cảnh để hiểu tờ Chuông rè
Nam Kỳ là nơi báo chí quốc ngữ ra đời sớm nhất, từ Gia Định báo cuối thế kỷ 19. Đến thập niên 1920, Sài Gòn có một nền báo chí khá sôi động với cả báo tiếng Việt lẫn tiếng Pháp, nhiều tờ do người Việt chủ trương. Đó là môi trường để những người như Nguyễn An Ninh thử làm một tờ báo nghị luận độc lập.
Cũng trong giai đoạn này, Sài Gòn có nhiều hội đoàn của thanh niên trí thức, nhiều buổi diễn thuyết công khai, và một lớp người đọc mới đã quen đọc báo hằng ngày. Bài nói năm 1923 và tờ Chuông rè vì thế không xuất hiện trong khoảng trống; chúng là một phần của không khí chung, dù nổi bật hơn nhờ giọng điệu mạnh và cá tính của người làm.
Những năm sau, chính quyền thuộc địa siết chặt dần với báo chí đối lập, và nhiều tờ báo nghị luận phải đóng cửa. Điều này giải thích vì sao đời sống của các tờ báo kiểu Chuông rè thường ngắn, nhưng dấu vết chúng để lại trong ký ức của lớp trí thức trẻ thì dài.
Các mốc chính trong đời Nguyễn An Ninh
Bảng dưới gom các mốc mà các tài liệu phổ thông ghi khá thống nhất. Giai đoạn sau năm 1926 có nhiều sự kiện chính trị, ở đây chỉ ghi ở mức khái quát.
| Năm | Sự kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1900 | Sinh tại Long Thượng, Cần Giuộc, Chợ Lớn | Nay thuộc tỉnh Tây Ninh |
| Khoảng 1920 | Đậu cử nhân luật ở Paris | Năm cụ thể có chỗ lệch |
| 1923 | Diễn thuyết tại Hội Khuyến học Nam Kỳ; lập La Cloche fêlée | Hai sự kiện cùng năm |
| 1926 trở đi | Bị bắt nhiều lần, nhiều năm tù | Có sách sử chuyên khảo riêng |
| 1943 | Mất tại Côn Đảo ngày 14 tháng 8 | Côn Đảo nay là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh |
Nếu cần ngày tháng chính xác cho từng lần bị bắt, bạn nên tra các công trình nghiên cứu chuyên sâu thay vì các bài tóm tắt ngắn.
Những chỗ dễ nhầm khi tra cứu về Nguyễn An Ninh
Thứ nhất là nhầm cha với con. Nguyễn An Khương và Nguyễn An Ninh cùng xuất hiện trong các tài liệu về Chiêu Nam Lầu và phong trào Duy Tân ở Nam Kỳ, nên một số bài viết vô tình gán việc của người cha cho người con hoặc ngược lại. Mốc phân biệt đơn giản: hoạt động Duy Tân đầu thế kỷ gắn với người cha, còn bài diễn thuyết năm 1923 và tờ La Cloche fêlée gắn với người con.
Thứ hai là nhầm tên báo. La Cloche fêlée viết bằng tiếng Pháp, thường được gọi bằng tên dịch là Chuông rè; nhưng cùng thời ở Sài Gòn còn nhiều tờ báo tiếng Pháp khác do người Việt chủ trương hoặc cộng tác. Khi gặp một bài báo được nói là “của Nguyễn An Ninh”, bạn nên xem bài đăng ở tờ nào, số nào, vì ông cũng viết cho các báo khác ngoài tờ của mình.
Thứ ba là trích dẫn. Phần lớn văn bản của ông viết bằng tiếng Pháp, nên mọi câu trích bằng tiếng Việt đều là bản dịch. Hai bản dịch của cùng một câu có thể khác nhau khá xa về chữ. Một câu trích không ghi người dịch, không ghi bài gốc thì nên coi là diễn ý, chưa nên dùng như lời nguyên văn.
Thứ tư là đánh đồng các lớp đời ông. Nguyễn An Ninh làm báo, diễn thuyết, rồi về sau hoạt động chính trị và chịu tù đày nhiều lần; các bài viết phổ thông thường gộp tất cả vào vài dòng, nên dễ khiến người đọc nghĩ tờ Chuông rè ra đời đã mang mục tiêu của những năm sau. Đọc theo trình tự thời gian, tách mốc 1923 khỏi các mốc từ 1926 trở đi, bạn sẽ thấy rõ hơn một người trẻ mới về nước đã bắt đầu từ chữ nghĩa và diễn đàn công khai như thế nào.
Dấu tích còn lại và đọc thêm
Nguyễn An Ninh mất ngày 14 tháng 8 năm 1943 tại Côn Đảo, khi mới bốn mươi ba tuổi. Côn Đảo ngày nay là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, sau khi tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào thành phố năm 2025. Tên ông được đặt cho đường phố ở nhiều đô thị và cho một số trường học.
Văn bản của ông được sưu tầm, dịch và in trong các tuyển tập, phần lớn dịch từ tiếng Pháp. Muốn hiểu sâu, bạn nên đọc kèm các công trình nghiên cứu lịch sử báo chí Nam Kỳ để thấy tờ La Cloche fêlée nằm ở đâu trong bức tranh chung, và hồi ký của những người từng làm việc với ông để có thêm chi tiết đời thường.
Với một nhân vật có cuộc đời gắn nhiều với chính trị như Nguyễn An Ninh, cách đọc cân bằng là tách rõ các lớp: những gì ông viết và nói, đã được in và lưu lại; những gì người khác kể về ông; và những đánh giá của đời sau. Bài này chủ ý đi ở lớp thứ nhất — một người trẻ tin rằng báo chí và lời nói công khai có thể đánh thức thanh niên.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn An Ninh quê ở đâu?
Ông sinh ngày 15 tháng 9 năm 1900 tại làng Long Thượng, huyện Cần Giuộc, tỉnh Chợ Lớn cũ, về sau thuộc Long An. Sau sắp xếp tháng 7 năm 2025, Long An nhập vào Tây Ninh nên quê ông nay thuộc tỉnh Tây Ninh.
La Cloche fêlée là báo gì?
La Cloche fêlée, tạm dịch Cái chuông rè, là tờ báo tiếng Pháp do Nguyễn An Ninh chủ trương, ra số đầu tháng 12 năm 1923 ở Sài Gòn. Báo đăng bài nghị luận về xã hội, giáo dục, văn hoá và tự do ngôn luận.
Vì sao Nguyễn An Ninh làm báo bằng tiếng Pháp?
Thời ấy ở Nam Kỳ, báo tiếng Pháp có quy chế xuất bản thoáng hơn báo tiếng Việt, nên nhiều trí thức chọn tiếng Pháp để bàn các vấn đề xã hội. Độc giả chủ yếu là giới có học, công chức và sinh viên.
Bài diễn thuyết năm 1923 của Nguyễn An Ninh nói gì?
Bài nói tại Hội Khuyến học Nam Kỳ, thường dịch là Cao vọng của thanh niên An Nam, kêu gọi người trẻ có lý tưởng, học để xây dựng nền văn hoá riêng thay vì chỉ học lấy bằng làm công chức.
Nguyễn An Ninh có liên quan gì tới Phan Châu Trinh?
Hai người quen biết nhau từ thời ở Pháp. Cha của Nguyễn An Ninh là Nguyễn An Khương mở khách sạn Chiêu Nam Lầu ở Sài Gòn, nơi theo nhiều tài liệu Phan Châu Trinh lưu lại những tháng cuối đời năm 1925 đến 1926.
Nguyễn An Ninh mất ở đâu?
Ông mất ngày 14 tháng 8 năm 1943 tại Côn Đảo, khi mới bốn mươi ba tuổi. Côn Đảo nay là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh sau khi Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào thành phố năm 2025.