DanhVong.comDanh Vọng
Nữ danh nhân

Nghệ nhân Hà Thị Cầu: tiểu sử người hát xẩm đất Yên Mô, Ninh Bình

Hà Thị Cầu (1928–2013), nghệ nhân hát xẩm quê Yên Mô, Ninh Bình: đời hát rong, những năm bị quên lãng và lúc giọng xẩm cổ được thu âm, giới thiệu lại.

Rural market lane in Ninh Binh province at dusk, a two-string fiddle and wooden clappers resting on a straw mat under a tree, blurred passersby in the background

Hà Thị Cầu (1928–2013) là nghệ nhân hát xẩm quê vùng Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, được nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian coi là một trong những người cuối cùng còn hát được lối xẩm cổ học theo đường truyền thống. Bà hát rong từ thời trẻ, trải qua nhiều thập kỷ xẩm gần như bị lãng quên, rồi từ cuối thế kỷ 20 được giới nghiên cứu tìm đến thu âm, mời biểu diễn, và trở thành gương mặt gắn liền với nỗ lực phục hồi hát xẩm.

Yên Mô là địa danh cũ của Ninh Bình; tỉnh Ninh Bình sau đợt hợp nhất tháng 7 năm 2025 rộng hơn, gồm cả Hà Nam và Nam Định cũ, nhưng quê bà vẫn thuộc Ninh Bình. Bài này kể đời bà theo các mốc có tư liệu, giải thích ngắn hát xẩm là gì để hiểu vì sao bà quan trọng, và gắn nhãn rõ những chi tiết còn chưa chắc.

Hát xẩm là gì, nói ngắn để hiểu vị trí của bà

Hát xẩm là lối hát rong dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ, thường do người khiếm thị hành nghề, hát ở chợ, bến đò, sân đình, sau này cả trên tàu điện ở Hà Nội. Người hát tự đệm bằng đàn nhị, cặp sênh, có khi có trống mảnh hay đàn bầu, và hát những bài kể chuyện đời, chuyện tình, lời khuyên răn, tin tức thời sự. Người nghe cho tiền hoặc gạo tuỳ lòng.

Xẩm có nhiều làn điệu, như xẩm chợ, xẩm thập ân, xẩm huê tình, xẩm tàu điện, mỗi làn điệu có cấu trúc và cách hát riêng. Lời xẩm vừa có những bài ca dao, thơ lục bát phổ biến, vừa có những bài do chính người hát xẩm ứng tác. Vì sống bằng nghề hát rong, người hát xẩm thường thuộc rất nhiều bài và biết đổi lời cho hợp chỗ, hợp người nghe.

Nghề xẩm thời trước có tổ nghề, có lệ học nghề, và thường đi theo gia đình. Cũng như ca trù, lối truyền nghề này bị đứt quãng trong thế kỷ 20 khi đời sống thay đổi và người hát xẩm dần bỏ nghề. Đến cuối thế kỷ, số người còn hát được xẩm cổ theo lối học truyền thống đã rất ít. Hà Thị Cầu là một trong số đó, và đó là lý do bà có vị trí đặc biệt.

Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ về làn điệu, nhạc cụ và cách nghe xẩm, nên đọc các nghiên cứu âm nhạc dân gian; bài này chỉ dừng ở mức đủ để hiểu chân dung bà.

Tuổi trẻ theo nghề hát rong

Theo các bài viết và phóng sự về bà, Hà Thị Cầu sinh năm 1928 ở vùng Yên Mô, Ninh Bình, trong một gia đình nghèo, sớm theo nghề hát xẩm. Bà học hát, học kéo nhị từ những người đi trước và đi hát rong khắp các chợ, các làng trong vùng. Các tài liệu kể rằng chồng bà cũng là người hát xẩm, và hai người cùng hành nghề trong nhiều năm.

Đời người hát rong thời ấy vất vả: đi bộ từ chợ này sang chợ khác, hát cả ngày để đổi lấy bữa ăn, ngủ nhờ ở đình, ở quán. Nhưng chính những năm hát rong này giúp bà thuộc một kho bài rất lớn và rèn được giọng hát, ngón đàn chắc chắn. Nhiều nhà nghiên cứu về sau nhận xét giọng hát của bà mang đúng chất xẩm cổ: mộc, khoẻ, nhả chữ rõ, gần với lối hát của người kể chuyện hơn là của ca sĩ biểu diễn.

Các chi tiết cụ thể về gia đình, con cái, người thầy dạy nghề và những năm tháng hát rong chủ yếu đến từ lời kể của chính bà và người thân qua các cuộc phỏng vấn sau này. Chúng có giá trị như lời tự thuật, nhưng ngày tháng thì thường chỉ ước chừng. Khi viết, bạn nên dùng các cụm như "theo lời kể của bà" để người đọc biết nguồn.

Đây cũng là điểm khác giữa tiểu sử một nghệ nhân dân gian và tiểu sử một nhà văn hay nhà khoa học: tư liệu chủ yếu là lời kể và bản thu âm, không phải văn bản do chính người ấy viết ra.

Các mốc trong đời Hà Thị Cầu

Bảng dưới gom các mốc chính được nhiều nguồn nhắc tới, kèm mức độ chắc chắn để bạn biết nên trích thế nào.

MốcNội dungGhi chú
1928Sinh ở vùng Yên Mô, Ninh BìnhĐược ghi thống nhất
Thời trẻTheo nghề hát xẩm, hát rong ở các chợ trong vùngChi tiết theo lời kể của bà
Nhiều thập kỷ giữa thế kỷ 20Xẩm vắng dần trong đời sống, bà ít có dịp hátMốc thời gian ước chừng
Cuối thế kỷ 20 – đầu thế kỷ 21Được giới nghiên cứu tìm đến thu âm, mời biểu diễn ở Hà Nội và nhiều nơiCác chương trình cụ thể nên tra tư liệu
Những năm cuối đờiNhận một số danh hiệu, giải thưởng ghi nhận đóng góp cho âm nhạc dân gianTên và năm từng danh hiệu nên đối chiếu nguồn chính thức
2013Mất ở quê nhàĐược ghi thống nhất

Những danh hiệu bà nhận được các trang tổng hợp liệt kê không giống nhau, có trang nhầm danh hiệu này với danh hiệu khác. Nếu bạn cần ghi chính xác, hãy tra các quyết định phong tặng hoặc tài liệu của hội nghề nghiệp, và ghi rõ năm.

Từ người hát rong đến giọng hát được gìn giữ

Được tìm đến đúng lúc. Khi các nhà nghiên cứu và nhạc sĩ quan tâm đến việc phục hồi hát xẩm, họ đi tìm những người còn hát được lối cũ. Bà là một trong những người được tìm thấy, khi tuổi đã cao nhưng giọng và ngón đàn vẫn giữ được.

Từ chợ quê lên sân khấu. Từ đó, bà được mời hát ở Hà Nội và nhiều nơi khác, trong các chương trình giới thiệu âm nhạc dân gian. Một người cả đời hát rong ở chợ bỗng đứng trên sân khấu trước khán giả thành phố là chi tiết các phóng sự về bà thường nhấn.

Thu âm để giữ lại. Các bản thu giọng hát của bà, cùng với lời kể về bài bản, làn điệu, trở thành tư liệu quý cho người học xẩm và người nghiên cứu. Nhiều người trẻ học xẩm sau này nghe bà như nghe một bản mẫu.

Một biểu tượng của nỗ lực phục hồi. Báo chí thường gọi bà là người hát xẩm cuối cùng hay một trong những người cuối cùng. Đây là cách nói để nhấn mạnh, không phải điều đã được kiểm đếm; ở các vùng khác vẫn có những nghệ nhân xẩm khác được ghi nhận.

Những điều nên viết cẩn thận khi kể về bà

Câu chuyện của Hà Thị Cầu rất dễ bị kể theo lối cảm động hoá: một bà cụ nghèo, giọng hát bị lãng quên, bỗng được "phát hiện". Khung chuyện ấy không sai, nhưng dễ kéo theo những chi tiết thêm thắt không có nguồn: những câu nói được đặt vào miệng bà, những con số về số bài bà thuộc, những cảnh gặp gỡ được dựng lại như phim. Một bài tiểu sử nghiêm túc nên tránh tất cả những thứ đó.

Với các con số như bà thuộc bao nhiêu bài xẩm, bạn chỉ nên nêu khi có nguồn nghiên cứu cụ thể. Với các câu nói của bà, chỉ trích khi có bài phỏng vấn hoặc bản ghi hình rõ ràng. Với các danh hiệu, chỉ ghi khi đã đối chiếu quyết định chính thức. Ba nguyên tắc này đơn giản nhưng bị vi phạm rất thường xuyên trong các bài viết về nghệ nhân dân gian.

Cũng nên tôn trọng đời tư của gia đình bà. Con cháu bà nhiều người còn sống ở quê; những chuyện khó khăn, bệnh tật của gia đình không cần được kể chi tiết trong một bài giới thiệu về nghệ nhân. Trọng tâm nên là nghề hát và đóng góp của bà cho việc giữ gìn hát xẩm.

Một điểm nữa hay bị bỏ qua là bối cảnh. Hát xẩm từng gắn với người nghèo, người khiếm thị, người phải đi hát kiếm sống, nên trong nhiều thập kỷ nó bị coi là nghề thấp kém. Khi kể về Hà Thị Cầu, nên đặt bà vào đúng bối cảnh ấy: không tô thành nghệ sĩ sân khấu từ đầu, cũng không miêu tả như người đáng thương. Bà là người làm nghề, giữ nghề qua những năm nghề không nuôi nổi người, và chính sự bền bỉ ấy mới là điều đáng kể lại cho người đọc hôm nay.

Dấu tích còn lại và nghe xẩm hôm nay

Dấu tích lớn nhất của Hà Thị Cầu là giọng hát được thu lại và những người trẻ đã học xẩm qua giọng hát ấy. Ở Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc, hiện có các nhóm, câu lạc bộ biểu diễn hát xẩm định kỳ, trong đó có những buổi hát ở khu phố cổ cho người qua đường nghe, gợi lại không khí xẩm chợ ngày trước.

Ở Ninh Bình, tên bà được nhắc trong các hoạt động giới thiệu văn hoá dân gian của địa phương. Nếu bạn muốn tìm hiểu tại quê bà, nên liên hệ trước với cơ quan văn hoá của tỉnh để biết có hoạt động hay tư liệu nào đang được trưng bày, vì sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, tên các xã trong vùng Yên Mô cũ đã thay đổi.

Khi nghe lại bà hát, bạn nên chú ý đến cách bà kể chuyện bằng giọng hát: lời rõ, nhịp đi theo câu chuyện, tiếng nhị đệm như một người cùng kể. Đó là chất xẩm mà nhiều người hát xẩm ngày nay vẫn đang cố gắng học lại, và cũng là lý do tên Hà Thị Cầu đáng có mặt trong một bộ chân dung về những phụ nữ để lại dấu ấn văn hoá.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ nhân Hà Thị Cầu quê ở đâu?

Bà quê vùng Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Từ tháng 7 năm 2025, tỉnh Ninh Bình hợp nhất thêm Hà Nam và Nam Định cũ, cấp huyện được bỏ, nhưng quê bà vẫn thuộc tỉnh Ninh Bình.

Hà Thị Cầu sinh năm nào, mất năm nào?

Bà sinh năm 1928 và mất năm 2013 ở quê nhà. Hai mốc này được các nguồn ghi thống nhất; nhiều chi tiết khác trong đời bà chủ yếu đến từ lời kể qua các cuộc phỏng vấn.

Hát xẩm là gì?

Hát xẩm là lối hát rong dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ, thường do người khiếm thị hành nghề ở chợ, bến đò, trên tàu điện. Người hát tự đệm bằng đàn nhị, sênh, có khi có trống, với nhiều làn điệu như xẩm chợ, xẩm thập ân, xẩm tàu điện.

Hà Thị Cầu có phải là người hát xẩm cuối cùng không?

Báo chí hay gọi bà như vậy để nhấn mạnh, nhưng đó không phải điều đã được kiểm đếm. Cách nói chính xác hơn là bà thuộc số rất ít nghệ nhân còn hát được lối xẩm cổ học theo đường truyền thống vào cuối thế kỷ 20.

Hà Thị Cầu nhận những danh hiệu gì?

Bà nhận một số danh hiệu, giải thưởng ghi nhận đóng góp cho âm nhạc dân gian, nhưng các trang tổng hợp ghi không thống nhất. Nếu cần ghi chính xác, bạn nên tra các quyết định phong tặng hoặc tư liệu của hội nghề nghiệp.

Có thể nghe hát xẩm ở đâu hôm nay?

Ở Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc có các nhóm, câu lạc bộ biểu diễn hát xẩm định kỳ, có cả những buổi hát ở khu phố cổ. Bạn cũng có thể tìm các bản thu giọng hát của Hà Thị Cầu do các đơn vị nghiên cứu âm nhạc phát hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138