Huỳnh Thúc Kháng (1876–1947), hiệu Mính Viên, là nhà khoa bảng đỗ tiến sĩ năm 1904 nhưng không ra làm quan; sau mười ba năm tù ở Côn Đảo, ông lập và điều hành báo Tiếng Dân ở Huế từ năm 1927 đến năm 1943. Với nhiều người làm báo, cái tên của ông gắn với hình ảnh một tờ báo tiếng Việt ở đất kinh kỳ, chịu kiểm duyệt gắt gao mà vẫn đều đặn ra số suốt mười sáu năm.
Bài viết đi theo góc báo chí và sách vở: ông học thế nào, ngồi tù học gì, làm báo ra sao, viết những cuốn sách nào mà người nghiên cứu hôm nay còn dùng. Phần hoạt động sau năm 1945 thuộc về lịch sử chính trị, có sách sử chuyên khảo, nên ở đây chỉ nhắc ngắn.
Người làng Thạnh Bình đỗ đầu kỳ thi Hội
Huỳnh Thúc Kháng sinh năm 1876 tại làng Thạnh Bình, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam — cùng huyện với Phan Châu Trinh. Sau tháng 7 năm 2025, Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng, nên quê ông nay thuộc thành phố này. Ông sinh trong gia đình nông dân có học, sớm nổi tiếng học giỏi trong vùng.
Năm 1900 ông đỗ giải nguyên kỳ thi Hương. Năm 1904, khoa Giáp Thìn, ông đỗ tiến sĩ; nhiều tài liệu ghi ông đỗ đầu kỳ thi Hội năm ấy. Cùng khoa còn có Trần Quý Cáp, người đồng hương sau này cùng ông và Phan Châu Trinh khởi xướng phong trào Duy Tân. Đỗ cao như vậy, con đường làm quan mở rộng trước mặt, nhưng ông không nhận chức.
Lựa chọn ấy không phải vì chán đời. Như nhiều nho sĩ cùng thế hệ, ông đọc tân thư và tin rằng việc cần làm trước là mở mang dân trí, giúp dân làm ăn, chứ không phải giữ một chức quan trong bộ máy mà ông thấy đã mục. Năm 1905 ông cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp đi vào các tỉnh phía nam để tìm hiểu, rồi trở về vận động mở trường, lập hội buôn ở Quảng Nam.
Mười ba năm Côn Đảo: tù mà vẫn học
Năm 1908, phong trào chống thuế lan khắp Trung Kỳ. Huỳnh Thúc Kháng bị bắt như nhiều nhà Duy Tân khác và bị đày ra Côn Đảo. Ông ở đó đến năm 1921, tức khoảng mười ba năm. Côn Đảo ngày nay là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, sau khi Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào thành phố năm 2025.
Điều các tiểu sử hay nhấn mạnh là ông dùng thời gian trong ngục để tự học tiếng Pháp, qua sách và qua bạn tù. Một nhà nho đỗ đầu thi Hội, ngoài ba mươi tuổi mới bắt đầu học một ngoại ngữ mới, rồi đọc được sách báo Pháp — chi tiết này cho thấy ông coi việc học là việc cả đời chứ không dừng ở khoa cử.
Thời gian ở tù cũng là nguồn cho một cuốn sách nổi tiếng của ông: “Thi tù tùng thoại”, ghi chép thơ văn của các tù nhân chính trị cùng thời ở Côn Đảo, kèm lời bàn về hoàn cảnh ra đời từng bài. Với người nghiên cứu, đây là tư liệu hiếm vì nó giữ lại tiếng nói của cả một lớp nho sĩ bị lưu đày, nhiều bài nếu không được chép lại thì đã thất lạc. Khi đọc, bạn nên nhớ đây là ghi chép của người trong cuộc, có cảm xúc và góc nhìn riêng, không phải văn bản lưu trữ của nhà tù.
Từ Viện Dân biểu đến quyết định làm báo
Viện Dân biểu Trung Kỳ. Năm 1926, ông được bầu vào Viện Dân biểu Trung Kỳ và giữ chức Viện trưởng. Đây là cơ quan tư vấn do chính quyền bảo hộ lập ra, quyền hạn rất hẹp. Các tài liệu ghi ông dùng diễn đàn này để nói thẳng về đời sống của dân, rồi từ chức vào khoảng năm 1928 khi thấy không làm được gì thực chất.
Chuyển sang tiếng nói trên báo. Trước cả khi rời Viện, ông đã chuẩn bị ra một tờ báo. Lý lẽ của ông, theo cách các nhà nghiên cứu tóm tắt, là khi kênh chính thức không nghe dân, thì phải có một tờ báo để dân và trí thức nói với nhau, và nói với chính quyền.
Chọn đặt toà soạn ở Huế. Huế lúc ấy là kinh đô, có triều đình và Toà Khâm sứ, nhưng báo chí tiếng Việt ở Trung Kỳ chưa phát triển bằng Hà Nội và Sài Gòn. Đặt báo ở Huế nghĩa là chịu sát sao kiểm soát nhất, đổi lại tờ báo nói được với đúng những người có quyền quyết định.
Báo Tiếng Dân: cách một tờ báo sống được mười sáu năm
Báo Tiếng Dân ra số đầu ngày 10 tháng 8 năm 1927 tại Huế, do Huỳnh Thúc Kháng làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Tờ báo tồn tại đến năm 1943 thì bị đình bản. Báo thường được nhắc là tờ báo tiếng Việt đầu tiên có ảnh hưởng rộng ở Trung Kỳ; số kỳ ra mỗi tuần có thay đổi theo từng giai đoạn, nên nếu cần con số chính xác bạn nên tra kho lưu chiểu.
Nội dung báo xoay quanh đời sống dân sinh ở miền Trung: thuế khoá, nạn đói, giáo dục, phong tục, tin tức trong nước và thế giới, kèm các bài nghị luận của chính chủ bút. Giọng văn của ông được mô tả là thẳng, chắc, ít hoa mỹ — điều dễ hiểu ở một người viết đã từng ngồi tù vì ngôn luận.
Một tờ báo chính luận sống được mười sáu năm trong môi trường kiểm duyệt nhờ mấy điều. Thứ nhất, uy tín cá nhân của người đứng đầu, vốn là một nhà khoa bảng có danh tiếng khắp ba kỳ. Thứ hai, đội ngũ cộng tác gồm nhiều cây bút có học vấn. Thứ ba, sự kiên nhẫn: nhiều bài bị kiểm duyệt cắt, báo vẫn ra với những khoảng trắng, và người đọc hiểu khoảng trắng ấy nói gì. Bạn đọc hôm nay muốn xem Tiếng Dân có thể tìm bản số hoá ở các thư viện lớn có kho báo cũ.
Sách và văn bản Huỳnh Thúc Kháng để lại
Ngoài các bài báo, ông viết nhiều sách mà người nghiên cứu lịch sử đầu thế kỷ 20 vẫn tra cứu. Bảng dưới chỉ ghi những tác phẩm được các tài liệu nhắc nhiều và thống nhất về tác giả.
| Tác phẩm | Nội dung chính | Cách dùng khi nghiên cứu |
|---|---|---|
| Thi tù tùng thoại | Ghi chép thơ văn tù nhân chính trị ở Côn Đảo kèm lời bàn | Nguồn quý về đời sống, tâm tư nho sĩ bị đày; đọc như hồi ký |
| Phan Tây Hồ tiên sinh lịch sử | Tiểu sử Phan Châu Trinh do chính người bạn đồng hành viết | Nhiều chi tiết sống; cần đối chiếu với nguồn khác về ngày tháng |
| Niên phổ tự thuật | Ông tự kể lại cuộc đời mình theo năm | Hữu ích cho mốc thời gian, nhưng là góc nhìn tự thuật |
| Các bài nghị luận trên Tiếng Dân | Bàn về dân sinh, giáo dục, thời cuộc | Đọc theo bối cảnh từng năm và lưu ý dấu vết kiểm duyệt |
Tên các cuốn sách có thể được in với tiêu đề hơi khác nhau qua các lần xuất bản. Khi trích dẫn, bạn nên ghi năm in và người dịch, chú thích nếu là bản dịch từ chữ Hán.
Những chỗ các tài liệu về ông còn khác nhau
Đọc nhiều bản tiểu sử Huỳnh Thúc Kháng, bạn sẽ thấy một số điểm không khớp hoàn toàn. Biết trước những chỗ này giúp bạn khỏi băn khoăn khi gặp con số lệch, và biết khi nào cần tra thêm.
- Ngày sinh cụ thể. Năm 1876 được ghi thống nhất, nhưng ngày tháng có bản tính theo âm lịch, có bản đã đổi sang dương lịch; hai cách ghi dễ bị lẫn khi chép lại.
- Thứ hạng khoa thi năm 1904. Nhiều tài liệu ghi ông đỗ đầu thi Hội; một số bài viết chỉ ghi chung là đỗ tiến sĩ. Muốn chắc, bạn tra các sách khảo cứu về khoa cử triều Nguyễn có danh sách người đỗ theo từng khoa.
- Năm rời Viện Dân biểu. Phần lớn nguồn ghi khoảng năm 1928, nhưng cách kể về lý do và hoàn cảnh có sắc thái khác nhau tuỳ người viết.
- Số kỳ báo Tiếng Dân đã ra. Con số tổng được nêu ở các bài viết không hoàn toàn giống nhau, vì có giai đoạn báo đổi nhịp ra hoặc bị tạm đình. Con số đáng tin nhất nằm ở kho lưu chiểu.
- Tên gọi các tác phẩm. Sách viết bằng chữ Hán khi dịch ra có thể mang tiêu đề hơi khác, nên một cuốn đôi khi bị tưởng là hai.
Gặp chỗ lệch, cách làm an toàn là ghi kèm nguồn: “theo sách nào, in năm nào”. Người đọc sau bạn sẽ tự đối chiếu được, và bài viết của bạn không vô tình biến một con số chưa chắc thành sự thật được lặp lại.
Những năm cuối đời và dấu tích còn lại
Sau năm 1945, Huỳnh Thúc Kháng nhận chức vụ trong chính phủ mới; giai đoạn này thuộc lịch sử chính trị và đã được các sách sử chuyên khảo trình bày, nên bài không đi sâu. Ông mất ngày 21 tháng 4 năm 1947 tại Quảng Ngãi. Mộ ông đặt trên núi Thiên Ấn, một thắng cảnh của Quảng Ngãi — tỉnh này sau tháng 7 năm 2025 đã hợp nhất với Kon Tum và vẫn giữ tên Quảng Ngãi.
Ở quê Tiên Phước có khu tưởng niệm và nhà lưu niệm về ông. Tên Huỳnh Thúc Kháng được đặt cho đường phố ở nhiều đô thị và cho nhiều trường học. Giới báo chí thường nhắc ông khi nói về truyền thống làm báo có trách nhiệm với dân sinh, và báo Tiếng Dân thường có mặt trong các cuộc trưng bày về lịch sử báo chí Việt Nam.
Với người đọc hôm nay, chân dung Huỳnh Thúc Kháng có một điểm dễ đồng cảm: ông đã thử nhiều con đường — khoa cử, vận động, nghị trường, báo chí — và ở mỗi con đường đều giữ một nguyên tắc là nói thật về đời sống của dân. Nguyên tắc ấy được ghi lại không phải qua câu khẩu hiệu nào mà qua hàng nghìn trang báo còn lưu.
Câu hỏi thường gặp
Huỳnh Thúc Kháng quê ở đâu?
Ông sinh năm 1876 tại làng Thạnh Bình, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam cũ. Sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng, nên quê ông nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Báo Tiếng Dân ra đời năm nào và tồn tại bao lâu?
Báo Tiếng Dân ra số đầu ngày 10 tháng 8 năm 1927 tại Huế và bị đình bản năm 1943, tức tồn tại khoảng mười sáu năm. Huỳnh Thúc Kháng là chủ nhiệm kiêm chủ bút trong suốt thời gian ấy.
Vì sao Huỳnh Thúc Kháng đỗ tiến sĩ mà không làm quan?
Như nhiều nho sĩ đọc tân thư đầu thế kỷ 20, ông cho rằng việc cần làm trước là mở mang dân trí và giúp dân làm ăn. Ông chọn đi vận động Duy Tân thay vì nhận chức trong bộ máy mà ông thấy không còn phục vụ dân.
Thi tù tùng thoại là sách gì?
Đây là sách Huỳnh Thúc Kháng ghi chép lại thơ văn của các tù nhân chính trị ở Côn Đảo cùng thời với ông, kèm lời bàn về hoàn cảnh từng bài. Sách là nguồn tư liệu quý về đời sống nho sĩ bị lưu đày.
Mộ Huỳnh Thúc Kháng ở đâu?
Ông mất năm 1947 tại Quảng Ngãi và được an táng trên núi Thiên Ấn. Quảng Ngãi sau tháng 7 năm 2025 hợp nhất với Kon Tum, vẫn giữ tên tỉnh Quảng Ngãi. Ở quê Tiên Phước cũng có khu tưởng niệm ông.
Muốn đọc báo Tiếng Dân gốc thì tìm ở đâu?
Bạn nên tìm ở các thư viện lớn có kho báo cũ, nơi lưu bản giấy hoặc bản số hoá. Khi đọc, chú ý những khoảng trắng do kiểm duyệt cắt và ghi rõ số báo, ngày ra khi trích dẫn để người khác kiểm lại được.