Tản Đà, tên thật Nguyễn Khắc Hiếu (1889–1939), thường được nhớ như một nhà thơ, nhưng ông còn là người làm báo và làm xuất bản: từng làm chủ bút Hữu Thanh, lập nhà sách mang tên mình và ra An Nam tạp chí từ năm 1926. Ông là một trong những người Việt đầu tiên thử sống hoàn toàn bằng nghề viết và in sách, trong một thị trường đọc còn rất non.
Bài này không phân tích thơ Tản Đà — việc ấy thuộc về sách nghiên cứu văn học — mà kể lại con đường làm báo, làm sách của ông, những khó khăn của nghề, và cách tìm đọc tư liệu gốc.
Từ làng Khê Thượng đến hai lần hỏng thi
Nguyễn Khắc Hiếu sinh ngày 19 tháng 4 năm 1889 tại làng Khê Thượng, huyện Bất Bạt, tỉnh Sơn Tây; vùng này nay thuộc khu vực Ba Vì của thành phố Hà Nội. Bút danh Tản Đà ghép từ núi Tản Viên và sông Đà, hai hình ảnh gắn với quê hương ông.
Ông xuất thân trong gia đình có người làm quan, được học chữ Hán từ nhỏ theo lối khoa cử. Các tài liệu ghi ông đi thi Hương và không đỗ, một lần vào năm 1909 và một lần vào năm 1912. Không lâu sau, khoa cử ở Bắc Kỳ bị bãi bỏ. Việc hỏng thi, theo cách nhiều nhà nghiên cứu nhìn nhận, lại đẩy ông sang con đường viết văn bằng chữ quốc ngữ và làm báo — một con đường mà ông đi khá sớm so với lớp nho sĩ cùng lứa.
Những tác phẩm in thành sách đầu tiên của ông xuất hiện giữa thập niên 1910, trong đó “Khối tình con” và “Giấc mộng con” được nhắc nhiều. Thơ văn của ông nhanh chóng có lượng người đọc riêng, tạo cho ông một danh tiếng đủ để bước vào làng báo Hà Nội.
Những bước vào nghề báo và nghề sách
Cộng tác với các tờ báo. Thơ văn của Tản Đà xuất hiện trên một số tờ báo, tạp chí ở Hà Nội thập niên 1910, giúp tên tuổi ông đến với công chúng đọc quốc ngữ đang hình thành.
Chủ bút Hữu Thanh. Năm 1921, khi tạp chí Hữu Thanh ra đời, ông làm chủ bút một thời gian ngắn trước khi Ngô Đức Kế đảm nhận. Đây là lần đầu ông giữ vai trò điều hành nội dung một tờ báo, học được cách chọn bài, sửa bài, làm việc với người cộng tác và với yêu cầu của chủ báo — những kỹ năng ông dùng lại khi tự ra tạp chí riêng sau này.
Lập nhà sách. Đầu thập niên 1920, ông lập Tản Đà thư điếm, về sau đổi thành Tản Đà thư cục, để tự in và phát hành sách của mình và của người khác. Mốc năm cụ thể có chỗ ghi khác nhau giữa các nguồn.
Ra tạp chí riêng. Năm 1926, ông ra An Nam tạp chí — tờ tạp chí do chính ông chủ trương, viết phần lớn nội dung và lo cả việc tìm tiền in.
An Nam tạp chí: một tờ báo nhiều lần đình bản
An Nam tạp chí ra số đầu vào tháng 7 năm 1926 tại Hà Nội. Tạp chí đăng thơ, văn, bình luận, dịch thuật, phần lớn do Tản Đà viết, cùng một số cây bút cộng tác. Tờ báo mang đậm dấu ấn cá nhân của người chủ trương: giọng văn, đề tài, cả những lời tâm sự với độc giả về chuyện tiền nong của toà soạn.
Điểm nổi bật trong lịch sử tờ báo là nó đình bản rồi tục bản nhiều lần. Mỗi lần tục bản, tạp chí lại phải tìm nguồn tiền in mới, có khi đổi cả nơi đặt toà soạn. Các tài liệu ghi tạp chí kéo dài với nhiều quãng đứt đến đầu thập niên 1930. Số kỳ chính xác và các mốc đình bản cụ thể không phải nguồn nào cũng ghi giống nhau.
Lý do chung của những lần ngừng là thiếu tiền. Một tạp chí văn chương, không dựa vào quảng cáo lớn hay nhà tài trợ, chỉ trông vào tiền bán báo, thì rất khó trụ được trong thị trường đọc còn hẹp. Câu chuyện của An Nam tạp chí vì thế là một tư liệu quý về kinh tế báo chí thời kỳ đầu: nó cho thấy làm báo độc lập bằng ngòi bút cá nhân đòi hỏi những điều kiện mà xã hội lúc ấy chưa có.
Tản Đà ở ba vai trò
Đọc về Tản Đà, người ta thường chỉ nhớ vai trò nhà thơ. Bảng dưới đặt ba vai trò cạnh nhau để thấy rõ phần đóng góp cho báo chí và xuất bản.
| Vai trò | Việc đã làm | Ý nghĩa với lịch sử báo chí, xuất bản |
|---|---|---|
| Người viết | Thơ, văn xuôi, tiểu thuyết ngắn, tản văn, dịch thuật | Tạo lượng độc giả trung thành cho văn quốc ngữ |
| Người biên tập | Chủ bút Hữu Thanh, chủ trương An Nam tạp chí | Một trong những tạp chí văn chương mang dấu ấn cá nhân rõ nhất |
| Người làm sách | Lập Tản Đà thư điếm, rồi Tản Đà thư cục | Thử mô hình tác giả tự in, tự phát hành |
| Người dịch | Dịch thơ, văn chữ Hán sang tiếng Việt | Góp phần đưa văn chương cổ điển đến người đọc quốc ngữ |
Bảng gom theo vai trò chứ không theo năm; các vai trò này đan xen suốt hai mươi năm làm việc của ông. Điều đáng chú ý là ít người cùng thời giữ đủ cả bốn vai trò như vậy: phần đông chỉ viết cho báo của người khác, hoặc chỉ làm chủ nhà in mà không cầm bút. Chính sự kiêm nhiệm này vừa tạo nên dấu ấn riêng cho các ấn phẩm của ông, vừa khiến ông luôn trong tình trạng quá tải.
Thị trường đọc quốc ngữ những năm 1920
Để hiểu vì sao Tản Đà chật vật, cần hình dung thị trường sách báo thời ấy. Số người đọc được chữ quốc ngữ ở Bắc Kỳ tăng nhanh nhờ trường Pháp – Việt, nhưng vẫn là thiểu số so với dân số, và tập trung ở đô thị. Người đọc lại có nhiều lựa chọn: báo tin tức hằng ngày, tạp chí khảo cứu, truyện dịch từ Trung Hoa và phương Tây bán giá rẻ.
Sách in thời ấy phần lớn khổ nhỏ, giấy rẻ, số lượng mỗi lần in không nhiều. Việc phát hành dựa vào hiệu sách ở vài thành phố và đại lý ở các tỉnh; tiền bán sách về chậm, có khi thất thoát. Một tác giả tự in tự bán phải lo đủ mọi khâu, từ sửa bản in đến đòi tiền đại lý.
Trong bối cảnh ấy, việc Tản Đà vừa viết, vừa làm chủ bút, vừa lập nhà sách là một cuộc thử nghiệm can đảm. Nó cho thấy ông tin vào tương lai của văn quốc ngữ đủ để đặt cả sinh kế của mình vào đó, dù thị trường lúc ấy chưa đủ lớn để đáp lại niềm tin này.
Mô hình tác giả tự in, tự bán: được và mất
Được: tự do nội dung. Không phụ thuộc chủ báo hay nhà sách khác, tác giả quyết định in gì, viết theo giọng nào, đặt giá bao nhiêu.
Được: gần độc giả. Tản Đà thường trò chuyện trực tiếp với người đọc trên trang báo của mình, tạo nên mối quan hệ thân mật hiếm thấy ở báo chí thời ấy.
Mất: gánh nặng tài chính. Mọi rủi ro dồn vào một người. Một số báo bán ế hay một khoản nợ in chưa trả là đủ làm tờ tạp chí phải ngừng.
Mất: thời gian viết. Người viết phải làm cả việc của người quản lý, người bán hàng, nên thời gian dành cho sáng tác bị chia nhỏ.
Bài học cho hôm nay. Người làm xuất bản độc lập bây giờ vẫn gặp đúng những câu hỏi ấy, chỉ khác công cụ. Câu chuyện của Tản Đà vì thế không chỉ là chuyện của quá khứ.
Sống bằng ngòi bút: cái giá của một lựa chọn
Các hồi ký của người cùng thời kể nhiều về cảnh túng thiếu của Tản Đà những năm cuối đời: chuyển nhà nhiều lần, nợ tiền in, phải làm nhiều việc khác nhau để kiếm sống, kể cả dạy chữ Hán. Những lời kể này có nhiều chi tiết sinh động nhưng là hồi ký, nên khi dùng bạn nên ghi rõ “theo lời kể của” người viết hồi ký.
Nhìn rộng hơn, hoàn cảnh của ông không phải chuyện riêng. Thập niên 1920–1930, nhiều nhà văn, nhà báo quốc ngữ cũng chật vật vì thị trường sách báo còn nhỏ, nhuận bút thấp, quyền tác giả chưa được bảo vệ. Tản Đà là người nổi tiếng nên câu chuyện của ông được kể nhiều, nhưng nó phản ánh tình trạng chung của nghề viết lúc ấy.
Có một chi tiết hay bị chép sai: một số bài viết trên mạng gán cho Tản Đà những câu thơ, câu nói nổi tiếng mà thật ra không có trong các tập của ông. Nếu bạn định trích thơ ông trong bài viết, hãy đối chiếu với các bộ tuyển tập, toàn tập đã được nhà nghiên cứu khảo đính, và chỉ trích ngắn.
Dấu tích và đọc thêm ở loại nguồn nào
Tản Đà mất ngày 7 tháng 6 năm 1939 tại Hà Nội. Ông để lại một khối lượng thơ văn, báo chí lớn, nhưng tư liệu gốc rải rác. Dưới đây là các loại nguồn nên tìm.
- Toàn tập, tuyển tập có khảo đính: nơi các nhà nghiên cứu đã so các bản in, ghi chú chỗ khác nhau.
- Kho báo cũ ở thư viện lớn: để xem An Nam tạp chí, Hữu Thanh bản gốc, kể cả phần quảng cáo, lời toà soạn — những thứ tuyển tập thường lược bỏ.
- Hồi ký người cùng thời: cho chi tiết đời sống, nhưng mang góc nhìn riêng của người kể.
- Công trình nghiên cứu lịch sử báo chí: đặt An Nam tạp chí cạnh các tờ báo khác để thấy vị trí của nó.
- Địa danh mang tên ông: đường Tản Đà có ở nhiều đô thị; ở quê Ba Vì, tên ông gắn với nhiều hoạt động văn hoá địa phương.
Khi chọn bản in, ưu tiên bản ghi rõ người khảo đính và nguồn văn bản. Những tập in nhanh không ghi nguồn thường lẫn thơ của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tản Đà tên thật là gì, quê ở đâu?
Tản Đà tên thật là Nguyễn Khắc Hiếu, sinh ngày 19 tháng 4 năm 1889 tại làng Khê Thượng, huyện Bất Bạt, tỉnh Sơn Tây cũ. Vùng này nay thuộc khu vực Ba Vì của thành phố Hà Nội.
Bút danh Tản Đà có nghĩa gì?
Bút danh ghép từ tên núi Tản Viên và sông Đà, hai hình ảnh gắn với quê hương ông ở vùng Sơn Tây cũ. Cách đặt bút danh theo địa danh quê nhà khá phổ biến ở nho sĩ thời ấy.
An Nam tạp chí ra đời năm nào?
An Nam tạp chí ra số đầu vào tháng 7 năm 1926 tại Hà Nội, do Tản Đà chủ trương. Tạp chí đình bản rồi tục bản nhiều lần, kéo dài với nhiều quãng đứt đến đầu thập niên 1930.
Vì sao An Nam tạp chí nhiều lần đình bản?
Lý do chung là thiếu tiền. Tạp chí chủ yếu sống bằng tiền bán báo, không có nhà tài trợ lớn, trong khi thị trường đọc quốc ngữ lúc ấy còn hẹp. Đây cũng là khó khăn chung của nhiều tờ báo văn chương thời kỳ đầu.
Tản Đà có làm chủ bút báo Hữu Thanh không?
Có. Khi tạp chí Hữu Thanh ra đời năm 1921, Tản Đà làm chủ bút trong thời gian đầu, sau đó Ngô Đức Kế đảm nhận. Mốc chuyển giao cụ thể có chỗ ghi khác nhau giữa các tài liệu.
Tản Đà mất năm nào?
Ông mất ngày 7 tháng 6 năm 1939 tại Hà Nội, khi khoảng năm mươi tuổi. Những năm cuối đời ông sống khá chật vật về vật chất, điều được nhiều hồi ký của người cùng thời nhắc lại.