DanhVong.comDanh Vọng
Nữ danh nhân

Sương Nguyệt Anh: con gái Nguyễn Đình Chiểu, nữ chủ bút đầu tiên của báo chí Việt

Sương Nguyệt Anh (1864–1921), con gái Nguyễn Đình Chiểu, quê Ba Tri nay thuộc Vĩnh Long: đời goá bụa, nghề dạy học và tờ Nữ giới chung năm 1918.

Old riverside town in the Mekong Delta of Vinh Long province, coconut palms over a quiet canal, a wooden writing desk with an inkwell near an open window, warm afternoon light

Sương Nguyệt Anh, tên thật Nguyễn Thị Khuê (1864–1921), là con gái nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu và thường được ghi nhận là người phụ nữ đầu tiên làm chủ bút một tờ báo ở Việt Nam: tờ Nữ giới chung, ra đời ở Sài Gòn năm 1918. Bà sinh ở Ba Tri, tỉnh Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau đợt hợp nhất năm 2025. Bà học chữ từ cha, goá chồng sớm, sống bằng nghề dạy học, làm thơ, và cuối đời mất ở Huế; có tài liệu ghi năm mất là 1922.

Bài này kể lại cuộc đời bà theo các mốc có tư liệu, tách phần giai thoại, và giải thích vì sao tờ báo chỉ tồn tại vài tháng lại có vị trí đáng kể trong lịch sử báo chí quốc ngữ.

Tuổi thơ trong nhà một nhà thơ mù

Nguyễn Thị Khuê sinh năm 1864, khi gia đình Nguyễn Đình Chiểu đã rời Cần Giuộc về Ba Tri sau khi Pháp chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Cha bà bị mù từ khi còn trẻ, sống bằng nghề dạy học và bốc thuốc, và vẫn tiếp tục sáng tác. Các con của ông, trong đó có bà, được học chữ Hán và học làm thơ ngay trong nhà.

Tài liệu về tên gọi của bà có vài cách ghi: Nguyễn Thị Khuê, có nơi ghi Nguyễn Xuân Khuê hay Nguyễn Ngọc Khuê. Bút danh từng dùng trước khi goá chồng được một số nguồn ghi là Xuân Khuê. Các khác biệt này không lớn, nhưng nếu bạn viết bài nghiên cứu, nên chọn một cách ghi và chú thích các biến thể.

Một số bản tiểu sử ghi bà là con gái thứ tư trong gia đình; số thứ tự này lệch giữa các nguồn nên không cần nhấn. Điều quan trọng hơn là môi trường bà lớn lên: một gia đình nhà nho nghèo, người cha tàn tật nhưng nổi tiếng về khí tiết và chữ nghĩa, và một vùng quê Nam Bộ đang trải qua biến động lớn. Những điều này giúp hiểu vì sao về sau bà chọn sống bằng chữ.

Bà mất cha năm 1888, khi đã ngoài hai mươi tuổi. Các anh chị em của bà cũng có người theo nghề dạy học, làm thơ; gia đình Nguyễn Đình Chiểu vì thế được nhắc như một gia đình văn chương ở Nam Bộ cuối thế kỷ 19.

Lấy chồng muộn, goá sớm và cái tên Sương Nguyệt Anh

Theo các tài liệu phổ biến, bà lấy chồng muộn, khoảng ba mươi tuổi, chồng là một người cùng vùng. Cuộc hôn nhân ngắn ngủi: chồng bà mất sau khoảng một năm, khi con gái của họ còn rất nhỏ. Từ đó bà ở vậy nuôi con.

Bút danh Sương Nguyệt Anh ra đời trong hoàn cảnh này. Chữ "sương" trong cách nói xưa gắn với người goá, như trong chữ "sương phụ". Nhiều tài liệu giải thích bút danh là một cách bà tự nhận mình là người goá phụ và giữ trọn với chồng. Cách giải thích này phổ biến và hợp lý về nghĩa chữ, nhưng vẫn là cách hiểu của người đời sau; bà không để lại văn bản giải thích.

Trong những năm sau đó, bà sống ở quê, dạy học, làm thơ và giao lưu với văn nhân Nam Bộ. Một số bài thơ của bà được lưu truyền và đăng lại trên báo về sau. Có giai thoại về những cuộc xướng hoạ thơ, về việc bà từ chối người hỏi cưới; các câu chuyện này nên được kể với nhãn giai thoại vì không có ghi chép đương thời đi kèm.

Có bản tiểu sử nhắc bà bị đau mắt và mất thị lực một bên mắt về sau. Chi tiết sức khoẻ này xuất hiện không đều trong các nguồn; nếu cần, bạn nên đối chiếu thêm, còn trong bài viết phổ thông có thể bỏ qua vì không ảnh hưởng đến đóng góp của bà.

Nữ giới chung: tờ báo của phụ nữ năm 1918

Tờ Nữ giới chung là lý do chính khiến tên bà được nhắc trong lịch sử báo chí. Bảng dưới gom những thông tin thường được ghi, kèm lưu ý khi trích.

MụcThông tin thường ghiLưu ý khi trích
Tên báoNữ giới chung (nghĩa là "tiếng chuông của nữ giới")Tên báo được ghi thống nhất
Nơi raSài GònThống nhất
Số đầuNgày 1 tháng 2 năm 1918Được nhiều tài liệu ghi; nên dẫn công trình lịch sử báo chí khi cần chính xác
Thời gian tồn tạiKhoảng nửa năm, đình bản vào tháng 7 năm 1918Số kỳ đã ra được ghi khác nhau
Vai trò của bàChủ bútThường được gọi là nữ chủ bút đầu tiên; người sáng lập, chủ nhiệm về tài chính là người khác
Nội dungBàn về nữ học, gia đình, nghề nghiệp cho phụ nữ, thơ vănMuốn trích bài cụ thể, nên tìm bản lưu ở thư viện quốc gia

Việc tờ báo chỉ sống vài tháng không làm giảm ý nghĩa của nó. Vào năm 1918, việc một tờ báo quốc ngữ dành riêng cho phụ nữ do một phụ nữ làm chủ bút là điều chưa có tiền lệ. Các tờ báo phụ nữ có tầm ảnh hưởng lớn hơn, như Phụ nữ tân văn ở Sài Gòn cuối thập niên 1920, ra đời sau đó hơn mười năm.

Bối cảnh: chữ quốc ngữ, báo chí và việc học của con gái ở Nam Kỳ

Để hiểu vì sao một phụ nữ ngoài năm mươi tuổi từ Ba Tri lên Sài Gòn làm báo, bạn cần nhìn bối cảnh Nam Kỳ đầu thế kỷ 20. Đây là vùng tiếp xúc sớm nhất với báo in chữ quốc ngữ: tờ Gia Định báo ra đời từ năm 1865 và thường được coi là tờ báo quốc ngữ đầu tiên. Đến những năm 1910, Sài Gòn đã có nhiều tờ báo tiếng Việt, lớp người đọc biết chữ quốc ngữ ở đô thị tăng nhanh, và nghề viết báo bắt đầu trở thành một nghề sống được.

Cùng lúc đó, việc học của con gái bắt đầu được bàn công khai. Trường nữ học bậc trung đầu tiên ở Sài Gòn, về sau được người dân gọi là trường Áo Tím, ra đời vào giữa thập niên 1910. Trong giới trí thức, câu hỏi con gái nên học gì, học đến đâu, làm nghề gì sau khi học, là đề tài tranh luận thật sự, không chỉ là chuyện trong nhà.

Một tờ báo dành cho phụ nữ, vì vậy, ra đời đúng vào lúc có người đọc và có đề tài. Điều đặc biệt là người được chọn làm chủ bút không phải một cô giáo trẻ được đào tạo ở trường Pháp, mà là một bà goá lớn tuổi, học chữ Hán trong nhà một nhà nho. Chi tiết ấy cho thấy uy tín chữ nghĩa và danh tiếng gia đình của bà có trọng lượng đến mức nào trong giới văn chương Nam Bộ thời đó.

Vì sao tờ báo ngắn ngủi lại được nhớ

Mở đầu một dòng báo chí. Nữ giới chung thường được các công trình lịch sử báo chí Việt Nam coi là tờ báo đầu tiên dành cho phụ nữ. Một cái mốc "đầu tiên" luôn được nhớ, dù sức sống của nó ngắn.

Đưa vấn đề nữ học ra công luận. Nội dung báo xoay quanh việc học của con gái, đức hạnh, nghề nghiệp và vai trò gia đình. Nhìn từ hôm nay, nhiều quan điểm còn mang dấu ấn nho giáo; nhưng việc đặt những câu hỏi ấy trên mặt báo, bằng chữ quốc ngữ, đã là một bước đi mới.

Một người phụ nữ ở vị trí biên tập. Vị trí chủ bút là người chịu trách nhiệm nội dung. Ở thời mà gần như mọi tòa soạn do nam giới điều hành, việc một phụ nữ đứng ở vị trí này có ý nghĩa tượng trưng rõ rệt.

Nối hai thế hệ. Là con gái của Nguyễn Đình Chiểu, một nhà nho viết bằng chữ Nôm, bà lại làm báo bằng chữ quốc ngữ. Hành trình của một gia đình qua hai thế hệ như vậy cho thấy sự chuyển dịch của văn hoá chữ viết ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20.

Lý do đình bản. Các nguồn ghi lý do báo ngừng khác nhau, liên quan đến tài chính và khó khăn xuất bản thời đó. Khi viết, bạn không nên khẳng định một lý do duy nhất nếu chưa đọc tài liệu gốc.

Những năm cuối đời ở Huế và dấu tích còn lại

Sau khi tờ báo đình bản, bà rời Sài Gòn. Nhiều tài liệu ghi bà ra Huế sống cùng con gái và mất ở đó năm 1921, có tài liệu ghi năm 1922. Thông tin về nơi an táng không đồng nhất giữa các nguồn phổ biến; nếu bạn cần chi tiết này cho việc thăm viếng, nên hỏi bảo tàng hoặc cơ quan quản lý di tích ở Vĩnh Long và Huế.

Dấu tích dễ thấy nhất là tên đường: nhiều đô thị phía Nam, trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh, có đường mang tên bà. Bạn có thể gặp cách viết "Sương Nguyệt Ánh" trên một số biển tên đường, trong khi phần lớn sách văn học ghi "Sương Nguyệt Anh"; đây là chuyện chính tả của biển tên, không phải hai người khác nhau.

Ở Ba Tri, khu di tích lăng mộ Nguyễn Đình Chiểu là nơi khách đến tìm hiểu về gia đình nhà thơ, trong đó có người con gái làm báo. Tỉnh Bến Tre cũ đã hợp nhất vào tỉnh Vĩnh Long từ tháng 7 năm 2025, nên khi tra cứu thông tin du lịch, bạn nên dùng tên tỉnh mới.

Với người làm báo hôm nay, tên Sương Nguyệt Anh thường được nhắc mỗi khi nói về lịch sử báo chí phụ nữ. Với người đọc phổ thông, bà là ví dụ rõ về một phụ nữ Nam Bộ đầu thế kỷ 20 sống bằng chữ: dạy học, làm thơ, rồi làm báo.

Nếu bạn muốn đọc thêm, hướng đi đáng tin là các công trình lịch sử báo chí Việt Nam có thư mục báo chí cũ, các tuyển tập thơ văn Nam Bộ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, và các tài liệu nghiên cứu về gia đình Nguyễn Đình Chiểu. Bản lưu các số báo Nữ giới chung, nếu còn, sẽ nằm trong kho báo cũ của các thư viện lớn; đọc thẳng vài số báo gốc là cách tốt nhất để tránh những câu "bà viết rằng…" do người sau tự đặt ra.

Câu hỏi thường gặp

Sương Nguyệt Anh tên thật là gì?

Tên thật của bà thường được ghi là Nguyễn Thị Khuê; một số tài liệu ghi Nguyễn Xuân Khuê hoặc Nguyễn Ngọc Khuê. Sương Nguyệt Anh là bút danh bà dùng sau khi goá chồng, chữ "sương" gắn với người goá trong cách nói xưa.

Sương Nguyệt Anh là con của ai?

Bà là con gái của nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, tác giả Lục Vân Tiên. Bà sinh năm 1864 ở Ba Tri, khi gia đình đã về sống ở đây, và được cha dạy chữ, dạy làm thơ từ nhỏ.

Nữ giới chung là báo gì?

Nữ giới chung là tờ báo quốc ngữ dành cho phụ nữ, ra số đầu ở Sài Gòn ngày 1 tháng 2 năm 1918 và đình bản sau khoảng nửa năm. Sương Nguyệt Anh làm chủ bút, nên bà thường được ghi nhận là nữ chủ bút đầu tiên ở Việt Nam.

Ba Tri quê Sương Nguyệt Anh nay thuộc tỉnh nào?

Ba Tri trước đây thuộc tỉnh Bến Tre. Từ tháng 7 năm 2025, Bến Tre hợp nhất vào tỉnh Vĩnh Long mới, và cấp huyện được bỏ, nên Ba Tri nay là địa danh thuộc tỉnh Vĩnh Long.

Sương Nguyệt Anh mất năm nào?

Nhiều tài liệu ghi bà mất năm 1921 ở Huế, có tài liệu ghi năm 1922. Khi viết, bạn có thể ghi "mất năm 1921 (có tài liệu ghi 1922)" để trung thực với nguồn.

Đường Sương Nguyệt Ánh và Sương Nguyệt Anh có phải là một người?

Đúng là một người. Trên một số biển tên đường, tên bà được viết là Sương Nguyệt Ánh, trong khi sách văn học và lịch sử báo chí phần lớn ghi Sương Nguyệt Anh. Sự khác biệt chỉ nằm ở cách viết trên biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138