Phan Kế Bính (1875–1921) là nhà nho đỗ cử nhân, không ra làm quan, chọn nghề viết báo và dịch sách; tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là “Việt Nam phong tục”, một bộ ghi chép có hệ thống về tập quán trong gia đình, làng xã và xã hội người Việt. Hơn một trăm năm sau, cuốn sách vẫn được in lại và vẫn là tài liệu tham khảo của sinh viên, nhà nghiên cứu văn hoá.
Bài này kể về con người, con đường làm báo của ông, và đặc biệt về cách đọc “Việt Nam phong tục” cho đúng: nó là gì, không phải là gì, và vì sao người đọc hôm nay cần biết bối cảnh ra đời của nó.
Người làng Thụy Khuê đỗ cử nhân mà không ra làm quan
Phan Kế Bính sinh năm 1875 tại làng Thụy Khuê, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông — vùng ven Hồ Tây, nay thuộc nội thành Hà Nội. Ông có hiệu là Bưu Văn; trên báo, ông còn ký một số bút hiệu khác, trong đó Liên Hồ Tử được nhắc nhiều.
Ông học chữ Hán theo lối khoa cử và đỗ cử nhân năm 1906. Khoa thi ấy diễn ra khi lối học cũ đã bắt đầu lung lay: chỉ hơn mười năm sau, năm 1915, triều đình bỏ thi Hương ở Bắc Kỳ. Như một số nho sĩ cùng lứa, Phan Kế Bính không nhận chức quan mà đi theo con đường viết lách bằng chữ quốc ngữ.
Lựa chọn này đáng chú ý vì nó cho thấy một kiểu trí thức chuyển tiếp: học vấn nền là Hán học, nhưng công cụ làm việc là chữ quốc ngữ và báo chí. Chính nhờ nền Hán học vững, ông có thể dịch sách chữ Hán, khảo cứu văn chương Hán Việt và ghi chép phong tục với vốn hiểu biết sâu về lễ nghi, điển chế.
Con đường làm báo và dịch sách
Phan Kế Bính cộng tác với nhiều tờ báo quốc ngữ ở Hà Nội đầu thế kỷ 20, trong đó có Đông Dương tạp chí — tờ tạp chí do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút từ năm 1913. Ông cũng có thời gian làm việc ở toà soạn Trung Bắc tân văn. Thông tin về vai trò cụ thể của ông ở từng tờ báo có chỗ khác nhau giữa các tài liệu.
Song song với viết báo, ông dịch nhiều sách chữ Hán sang quốc ngữ. Bản dịch “Tam quốc chí diễn nghĩa” thường được ghi tên ông và từng được in lại nhiều lần; ông cũng dịch một số sách sử, sách truyện khác. Công việc dịch thời ấy là cầu nối quan trọng: lớp người đọc mới biết quốc ngữ nhưng không đọc được chữ Hán, nhờ bản dịch mà tiếp cận được kho sách cũ.
Ông còn viết những sách khảo cứu, biên soạn riêng. Ngoài “Việt Nam phong tục”, các tài liệu thường nhắc “Nam Hải dị nhân liệt truyện” — tập truyện về các nhân vật lạ, người tài trong lịch sử, viết cho người đọc phổ thông — và “Việt Hán văn khảo”, một công trình bàn về văn chương Hán Việt, các thể loại và cách làm văn. Cuốn sau thường được coi là một trong những sách lý luận văn học sớm viết bằng chữ quốc ngữ.
Việt Nam phong tục chia làm những phần nào
Cuốn sách được đăng dần trên Đông Dương tạp chí khoảng năm 1913–1914 rồi in thành sách. Cấu trúc ba phần của nó cho thấy cách ông nhìn xã hội người Việt từ trong ra ngoài.
| Phần | Phạm vi | Ví dụ các mục được bàn |
|---|---|---|
| Phong tục gia tộc | Quan hệ trong nhà, trong họ | Cha mẹ và con cái, anh em, tang lễ, giỗ tết, thờ cúng tổ tiên |
| Phong tục hương đảng | Đời sống làng xã | Thờ thần làng, hội hè, ngôi thứ, việc tuần phòng, khoán ước |
| Phong tục xã hội | Quan hệ rộng hơn làng | Vua quan và dân, thầy trò, các nghề, lễ tết chung, tín ngưỡng dân gian |
Mỗi mục thường có hai phần: mô tả tục lệ như ông quan sát hoặc biết được, rồi lời bàn của tác giả — tục nào nên giữ, tục nào nên bỏ. Phần lời bàn là chỗ thể hiện rõ tinh thần cải cách của thời đại.
Đọc Việt Nam phong tục thế nào cho đúng
Đây là ghi chép của một người, ở một vùng, vào một thời. Phần lớn tục lệ trong sách là của vùng đồng bằng Bắc Bộ đầu thế kỷ 20, quan sát qua con mắt một nhà nho. Không nên dùng sách như mô tả chung cho mọi miền, mọi thời.
Lời bàn mang quan điểm thời ấy. Tác giả phê phán nhiều tục tốn kém, mê tín, và đề cao cái mới. Một số nhận xét nay đọc thấy khắt khe hoặc chưa đúng; đó là tiếng nói của trí thức cải cách đầu thế kỷ, cần đọc trong bối cảnh.
Giá trị lớn nhất là tư liệu. Nhiều tục lệ được ghi trong sách nay đã mai một. Nhờ cách ghi khá chi tiết, sách trở thành nguồn để nhà nghiên cứu so sánh, đối chiếu với điền dã hiện tại.
Chọn bản in có chú thích. Sách được tái bản nhiều lần, có bản giữ chính tả cũ, có bản đã sửa. Bản có lời giới thiệu và chú thích của người biên tập giúp bạn hiểu những từ ngữ, chế độ đã không còn.
Hai cuốn ít người đọc hơn: Nam Hải dị nhân và Việt Hán văn khảo
Ít người biết rằng trước “Việt Nam phong tục”, Phan Kế Bính đã có “Nam Hải dị nhân liệt truyện”, kể về những người khác thường trong lịch sử nước Nam: người tài, người có đức, người có chuyện lạ được truyền tụng. Sách viết bằng quốc ngữ, văn gọn, mỗi nhân vật một mẩu ngắn, rất hợp với người mới tập đọc.
Điều cần nhớ khi đọc sách này là nó chép theo truyền thuyết, dã sử và sách cũ, nên nhiều chuyện thuộc loại truyền tụng chứ không phải sử liệu đã kiểm chứng. Tác giả không giấu điều đó; người đọc hôm nay chỉ cần đọc với đúng tâm thế, coi như một tập truyện dân gian về danh nhân.
“Việt Hán văn khảo” thì ở đầu kia của phổ: một công trình lý luận, bàn về nguồn gốc của văn chương, các thể loại văn Hán Việt, phép tắc làm văn và cách thẩm định cái hay. Với người học văn đầu thế kỷ 20, đây là một trong những cuốn đầu tiên giải thích những điều ấy bằng tiếng Việt thay vì bằng chữ Hán. Sách có thể khó đọc với người hôm nay vì nhiều thuật ngữ cũ, nhưng nó cho thấy tầm học vấn rộng của tác giả, không chỉ là người ghi chép phong tục.
Học từ cách làm việc của Phan Kế Bính
Đặt cạnh những người cùng thời, cách làm của Phan Kế Bính có mấy điểm mà người làm nghiên cứu, viết sách hôm nay vẫn có thể học.
- Chia đề tài có hệ thống. Ba phần gia tộc, hương đảng, xã hội giúp người đọc định hướng ngay từ mục lục.
- Tách mô tả với lời bàn. Ông mô tả trước, nhận xét sau, nên người đọc có thể dùng phần mô tả ngay cả khi không đồng ý với nhận xét.
- Viết cho người đọc phổ thông. Câu văn rõ, ít điển cố, giải thích từ khó, vì đối tượng là công chúng báo chí chứ không phải nho sĩ.
- Đăng từng kỳ, rồi gom thành sách. Cách làm này cho phép tác giả nghe phản hồi và sửa trước khi in trọn bộ.
- Không bỏ cái cũ vì nó cũ. Ông khuyên bỏ tục tốn kém, nhưng vẫn trân trọng những tục giữ được tình nghĩa trong nhà, trong làng.
Những điểm trên là nhận xét rút ra từ việc đọc tác phẩm, không phải lời tác giả tự nói về phương pháp của mình.
Vì sao đầu thế kỷ 20 lại có nhu cầu ghi chép phong tục
Thập niên 1910 là lúc xã hội Bắc Kỳ thay đổi nhanh: đô thị mở rộng, trường học kiểu mới xuất hiện, hàng hoá và lối sống từ bên ngoài tràn vào. Trong hoàn cảnh ấy, trí thức có hai nhu cầu cùng lúc: ghi lại những gì đang có trước khi nó đổi khác, và xem xét lại cái cũ để quyết định giữ gì, bỏ gì.
“Việt Nam phong tục” đáp ứng cả hai. Nó vừa là kho lưu trữ, vừa là bản kiến nghị cải cách nhẹ nhàng. Cách tiếp cận này khác với phong trào Duy Tân ở chỗ không cổ động bằng diễn thuyết hay khẩu hiệu mà bằng việc mô tả kỹ, để người đọc tự thấy.
Nó cũng phản ánh vai trò mới của báo chí: một tờ tạp chí đăng dần từng kỳ một công trình khảo cứu, tạo ra thói quen đọc dài, đọc có hệ thống ở lớp công chúng mới. Đây là điều mà các tờ báo quốc ngữ thời ấy, với đội ngũ nho sĩ chuyển sang làm báo như Phan Kế Bính, đã góp phần xây dựng.
Những năm cuối và dấu tích còn lại
Phan Kế Bính mất năm 1921 tại Hà Nội, khi mới ngoài bốn mươi tuổi. Các tài liệu không ghi thống nhất về nguyên nhân, nên ở đây không nêu. Cuộc đời ngắn, nhưng lượng sách ông để lại khá lớn so với thời gian làm việc khoảng mười lăm năm.
Dấu tích còn rõ nhất là sách. “Việt Nam phong tục” được tái bản đều đặn, có mặt ở hầu hết thư viện và hiệu sách lớn. “Việt Hán văn khảo” và các bản dịch của ông cũng được in lại trong các tủ sách văn hoá. Tên Phan Kế Bính được đặt cho một tuyến phố ở Hà Nội, không xa vùng Hồ Tây nơi ông sinh ra.
Nếu bạn muốn hiểu thêm về ông, hãy đọc lời giới thiệu trong các bản tái bản có uy tín, nơi người biên tập thường tóm lược tiểu sử và đánh giá tác phẩm, kèm các bài nghiên cứu về lớp nho sĩ chuyển sang làm báo quốc ngữ đầu thế kỷ 20. Với chi tiết đời tư, nên dè dặt vì nguồn rất ít. Một gợi ý thực tế: khi đọc một bản tái bản, hãy lật trang thông tin xuất bản để xem bản ấy dựa trên lần in nào, vì chữ nghĩa giữa các lần in có thể đã được người biên tập sửa cho hợp chính tả hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Phan Kế Bính quê ở đâu?
Ông sinh năm 1875 tại làng Thụy Khuê, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông cũ, vùng ven Hồ Tây. Nơi này nay thuộc nội thành thành phố Hà Nội; sau sắp xếp tháng 7 năm 2025, Hà Nội vẫn giữ nguyên tên gọi và địa giới cấp tỉnh.
Việt Nam phong tục ra đời năm nào?
Cuốn sách được đăng dần trên Đông Dương tạp chí khoảng năm 1913 đến 1914, sau đó in thành sách. Các bản tái bản về sau ghi năm in khác nhau, nên khi trích bạn nên ghi rõ bản nào.
Việt Nam phong tục có mấy phần?
Sách gồm ba phần: phong tục gia tộc nói về quan hệ trong nhà, trong họ; phong tục hương đảng nói về đời sống làng xã; phong tục xã hội nói về các quan hệ rộng hơn như thầy trò, nghề nghiệp, lễ tết.
Có thể dùng Việt Nam phong tục để biết phong tục hiện nay không?
Không nên dùng trực tiếp. Sách ghi tục lệ chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ đầu thế kỷ 20, nhiều tục đã thay đổi hoặc mất. Sách quý ở giá trị tư liệu lịch sử, cần đối chiếu với nghiên cứu mới.
Phan Kế Bính còn viết những sách gì?
Ngoài Việt Nam phong tục, ông viết Nam Hải dị nhân liệt truyện, Việt Hán văn khảo bàn về văn chương Hán Việt, và dịch nhiều sách chữ Hán, trong đó bản dịch Tam quốc chí diễn nghĩa thường được ghi tên ông.
Vì sao Phan Kế Bính đỗ cử nhân mà không làm quan?
Tài liệu không ghi một lý do duy nhất. Nhìn chung, ông thuộc lớp nho sĩ đầu thế kỷ 20 chọn viết báo, dịch sách bằng chữ quốc ngữ thay cho con đường quan trường, vì tin rằng mở mang hiểu biết cho người đọc là việc cần hơn.