Phạm Duy Tốn là nhà báo, người viết truyện ngắn bằng chữ quốc ngữ thuộc lớp đầu tiên ở Bắc Kỳ; ông mất năm 1924, còn năm sinh có tài liệu ghi 1881, có nơi ghi 1883. Tên ông quen với nhiều thế hệ học sinh qua truyện “Sống chết mặc bay”, nhưng ít người biết ông còn là một gương mặt của phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và là cây bút báo chí đều tay suốt gần hai mươi năm.
Bài này không phân tích văn chương — phần ấy thuộc sách nghiên cứu văn học — mà kể lại con đường của một người viết báo đầu thế kỷ, vì sao truyện của ông được xem là một mốc, và nên đọc thêm ở đâu. Tư liệu riêng về ông không nhiều, nên những chỗ chưa chắc được nói rõ.
Một người Hà Nội học trường Thông ngôn
Phạm Duy Tốn sinh ở Hà Nội; quê gốc thuộc tỉnh Hà Đông cũ, nay cũng thuộc thành phố Hà Nội. Về năm sinh, nhiều tài liệu ghi 1881, một số nơi ghi 1883; ngày sinh cụ thể hiếm khi được nêu. Chỗ lệch này là bình thường với những người sinh cuối thế kỷ 19, khi việc khai sinh chưa được ghi chép thống nhất.
Ông học trường Thông ngôn ở Hà Nội — ngôi trường đào tạo người phiên dịch cho bộ máy hành chính thời Pháp thuộc, cũng là nơi Nguyễn Văn Vĩnh từng học. Học trường này nghĩa là thông thạo tiếng Pháp từ sớm, tiếp xúc với sách báo phương Tây, nhưng không đi qua con đường khoa cử. Nhiều người làm báo quốc ngữ đầu tiên ở Bắc Kỳ có xuất phát điểm giống vậy.
Sau khi ra trường, ông làm thông ngôn một thời gian. Công việc ấy cho ông cơ hội quan sát bộ máy quan lại và đời sống người dân ở nhiều nơi — vốn sống mà về sau hiện lên trong các truyện ngắn của ông với cái nhìn phê phán rõ rệt.
Đông Kinh Nghĩa Thục và phong trào đổi mới nếp sống
Năm 1907, khi trường Đông Kinh Nghĩa Thục mở ở Hà Nội, Phạm Duy Tốn là một trong những người trẻ tham gia. Các tài liệu ghi ông góp sức trong các hoạt động cổ động đổi mới nếp sống như cắt tóc ngắn, mặc âu phục, và tham gia viết bài, diễn thuyết. Vai trò cụ thể của ông trong trường có chỗ ghi khác nhau, nên ở đây chỉ nêu ở mức chung.
Với một người trẻ ở độ tuổi hai mươi lúc ấy, Đông Kinh Nghĩa Thục là trường học thứ hai, nơi học cách nói với công chúng, cách viết cho người đọc phổ thông. Trường đóng cửa cuối năm 1907, nhưng tinh thần dùng chữ quốc ngữ để mở mang hiểu biết đi theo ông vào nghề báo.
Cần lưu ý rằng danh sách những người tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục được các tài liệu kể không hoàn toàn giống nhau, vì trường hoạt động công khai nhưng nhiều người góp sức không để lại tên trong văn bản chính thức. Khi viết về một nhân vật “tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục”, bạn nên ghi kèm nguồn của chi tiết ấy.
Con đường làm báo
Viết cho nhiều tờ. Phạm Duy Tốn cộng tác với nhiều tờ báo quốc ngữ ở cả Bắc lẫn Nam, trong đó các tài liệu thường nhắc Đăng Cổ tùng báo, Đông Dương tạp chí, Lục tỉnh tân văn và Nam Phong tạp chí.
Đề tài xã hội. Bài viết của ông hay xoay quanh thói hư tật xấu trong xã hội, thói quan liêu, những chuyện trái tai gai mắt ở thành thị và nông thôn. Giọng văn châm biếm, nhiều khi dùng tiếng cười để nói chuyện nghiêm.
Sưu tầm truyện cười. Ông cũng được ghi nhận có công sưu tầm, biên soạn truyện cười dân gian thành sách. Tên sách và năm in có chỗ ghi khác nhau, nên khi tra bạn nên đối chiếu thư mục thư viện.
Một người viết đô thị. Khác với lớp nho sĩ chuyển sang làm báo, ông là người viết sinh ra và lớn lên ở đô thị, quen với nhịp sống phố phường, nên đề tài và ngôn ngữ của ông gần với người đọc thành thị mới.
Sống chết mặc bay và một mốc của truyện ngắn quốc ngữ
“Sống chết mặc bay” được đăng trên Nam Phong tạp chí năm 1918. Truyện kể cảnh một đêm mưa bão, nước sông lên to, người dân vật lộn giữ đê trong khi viên quan có trách nhiệm ngồi trong đình đánh bài, mặc kệ dân. Truyện kết thúc bằng cảnh đê vỡ, nhà cửa, ruộng vườn chìm trong nước.
Các nhà nghiên cứu văn học thường xếp truyện này vào nhóm những truyện ngắn quốc ngữ đầu tiên có bố cục hiện đại: có tình huống, có đối lập, có cao trào, kể ngắn gọn bằng ngôn ngữ đời thường thay vì văn biền ngẫu. Truyện từng được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn, nên nhiều thế hệ học sinh biết tên tác giả qua đây.
Nhìn từ góc báo chí, truyện có điểm gần với phóng sự xã hội về sau: lấy một chuyện có thể xảy ra ở bất kỳ làng ven sông nào ở đồng bằng Bắc Bộ, phơi ra sự vô trách nhiệm của người có quyền. Bối cảnh ấy rất thật với người đọc thời đó, khi lụt lội và vỡ đê là nỗi lo thường trực mỗi mùa mưa. Phân tích nghệ thuật của truyện bạn có thể tìm trong các tài liệu giảng dạy Ngữ văn; ở đây chỉ ghi nhận vị trí của nó trong con đường của người viết.
Phạm Duy Tốn trong lớp người viết đầu thế kỷ
Đặt Phạm Duy Tốn cạnh một vài người cùng thời giúp bạn thấy ông thuộc kiểu trí thức nào. Bảng chỉ so ở những điểm mà tài liệu ghi khá rõ.
| Người | Xuất thân học vấn | Thế mạnh trên báo chí |
|---|---|---|
| Phạm Duy Tốn | Trường Thông ngôn | Truyện ngắn, bài châm biếm xã hội |
| Nguyễn Văn Vĩnh | Trường Thông ngôn | Chủ bút, dịch thuật văn học Pháp |
| Phan Kế Bính | Khoa cử, đỗ cử nhân | Khảo cứu phong tục, dịch sách chữ Hán |
| Tản Đà | Học chữ Hán, hỏng thi Hương | Thơ, văn, chủ trương tạp chí riêng |
Hai người đầu đi từ trường Tây, hai người sau đi từ Hán học. Báo chí quốc ngữ đầu thế kỷ là nơi hai dòng ấy gặp nhau và cùng tạo ra một thứ văn xuôi tiếng Việt mới.
Điểm riêng của Phạm Duy Tốn trong nhóm này là ông ít làm chủ bút hay dịch sách dài, mà chuyên vào những bài ngắn, có cốt truyện, có nhân vật. Nếu Nguyễn Văn Vĩnh và Phan Kế Bính lo dựng nền cho chữ quốc ngữ bằng dịch thuật và khảo cứu, thì ông thử xem chữ quốc ngữ kể chuyện được tới đâu. Hai việc ấy bổ sung cho nhau: có người lo vốn chữ, có người thử dùng vốn chữ ấy cho một thể loại mới.
Bảng chỉ để định vị, không nhằm so ai hơn ai. Mỗi người trong bốn người ở trên đều có tiểu sử riêng với những chỗ tài liệu lệch nhau, nên khi trích bạn nên tra thêm nguồn cho từng người.
Ngoài Sống chết mặc bay: những truyện khác và những chỗ dễ nhầm
Các tài liệu lịch sử văn học thường nhắc thêm vài truyện ngắn khác của Phạm Duy Tốn đăng trên báo trong khoảng năm 1914 đến 1919, như “Bực mình”, “Con người Sở Khanh”, “Nước đời lắm nỗi”. Năm đăng của từng truyện có chỗ ghi khác nhau, nên bài không gắn năm cho từng tên. Điểm chung của các truyện này là lấy chuyện thường ngày ở phố phường hay làng quê, kể bằng giọng giễu nhẹ, để lộ ra một thói xấu của người hay của cả một nếp sống.
Chỗ dễ nhầm thứ nhất là gọi ông là “người viết truyện ngắn quốc ngữ đầu tiên”. Các giáo trình thường dùng chữ thận trọng hơn — “một trong những người mở đường” — vì ở Nam Kỳ, truyện và văn xuôi quốc ngữ đã xuất hiện trên báo từ cuối thế kỷ 19. Khi viết lại, bạn nên giữ đúng mức chữ ấy, tránh nâng thành danh hiệu tuyệt đối.
Chỗ dễ nhầm thứ hai là trích “câu nói nổi tiếng” của ông. Phạm Duy Tốn không để lại nhiều văn bản tự thuật, và những câu gán cho ông trên mạng hiếm khi kèm nguồn. Cách an toàn là chỉ trích nguyên văn từ truyện hay bài báo đã in, có ghi tên báo và năm. Chỗ thứ ba là lẫn ông với những người cùng họ Phạm làm báo cùng thời; tra bằng tên đầy đủ kèm năm mất 1924 sẽ tránh được phần lớn trường hợp này.
Những năm cuối và cách đọc thêm
Phạm Duy Tốn mất năm 1924 tại Hà Nội, khi mới ngoài bốn mươi tuổi. Ngày mất cụ thể và hoàn cảnh cuối đời không được các tài liệu phổ thông ghi thống nhất, nên bài không nêu. Ông không để lại một khối tác phẩm đồ sộ, nhưng vài truyện ngắn và nhiều bài báo của ông đủ để các nhà nghiên cứu xếp ông vào hàng những người mở đường cho văn xuôi quốc ngữ ở Bắc Kỳ.
Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm các tuyển tập văn xuôi quốc ngữ đầu thế kỷ 20 — nơi truyện của ông thường được in kèm chú thích về năm đăng báo — và các công trình nghiên cứu lịch sử văn học giai đoạn 1900–1930. Kho báo cũ ở các thư viện lớn lưu Nam Phong và một số tờ báo ông cộng tác, cho phép xem truyện trong đúng hình thức nguyên bản.
Với thông tin về gia đình ông, nhiều bài viết trên mạng kể khá chi tiết; tuy nhiên đó là phần đời tư, bài này không đi vào. Điều đáng nhớ ở Phạm Duy Tốn là một người viết đã dùng truyện ngắn — thể loại còn mới với người Việt khi ấy — để nói những điều mà một bài nghị luận dài khó nói được bằng.
Câu hỏi thường gặp
Phạm Duy Tốn sinh năm nào?
Nhiều tài liệu ghi Phạm Duy Tốn sinh năm 1881, một số nơi ghi 1883. Ông sinh ở Hà Nội, quê gốc thuộc tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội. Ông mất năm 1924 tại Hà Nội.
Sống chết mặc bay đăng ở đâu, năm nào?
Truyện ngắn Sống chết mặc bay được đăng trên Nam Phong tạp chí năm 1918. Truyện thường được xếp vào nhóm những truyện ngắn quốc ngữ đầu tiên có bố cục hiện đại và từng được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn.
Phạm Duy Tốn có tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục không?
Các tài liệu ghi ông là một trong những người trẻ tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907, góp sức trong các hoạt động cổ động đổi mới nếp sống và viết bài. Vai trò cụ thể có chỗ ghi khác nhau giữa các nguồn.
Phạm Duy Tốn viết cho những tờ báo nào?
Các tài liệu thường nhắc ông cộng tác với Đăng Cổ tùng báo, Đông Dương tạp chí, Lục tỉnh tân văn và Nam Phong tạp chí. Bài viết của ông chủ yếu là truyện ngắn và bài châm biếm thói hư tật xấu trong xã hội.
Vì sao gọi Phạm Duy Tốn là người mở đường cho truyện ngắn quốc ngữ?
Vì các truyện của ông, nhất là Sống chết mặc bay, kể ngắn gọn bằng ngôn ngữ đời thường, có tình huống và cao trào rõ, khác với lối văn biền ngẫu trước đó. Đây là nhận định phổ biến trong các giáo trình lịch sử văn học.
Đọc tác phẩm Phạm Duy Tốn ở đâu?
Bạn có thể tìm trong các tuyển tập văn xuôi quốc ngữ đầu thế kỷ 20 có chú thích năm đăng báo, hoặc tra kho báo Nam Phong ở các thư viện lớn để xem bản in nguyên gốc của truyện.