Phùng Há, tên thật Trương Phụng Hảo (1911–2009), là nữ nghệ sĩ cải lương Nam Bộ, quê Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp sau đợt hợp nhất năm 2025. Bà theo nghề hát từ tuổi thiếu niên, nổi danh từ những năm 1930, đặc biệt với các vai kép võ như vai Lã Bố, rồi gắn bó với sân khấu gần trọn thế kỷ 20. Bà được phong Nghệ sĩ Nhân dân và những năm cuối đời dành nhiều công sức cho việc chăm lo các nghệ sĩ già. Người trong giới thường gọi bà thân mật là má Bảy.
Bài này dựng lại chân dung bà theo các mốc có tư liệu, tách phần giai thoại sân khấu, và chỉ ra những dấu tích còn lại ở Thành phố Hồ Chí Minh. Không có chuyện đời tư, chỉ có nghề và những việc bà làm cho nghề.
Tuổi thơ ở Mỹ Tho và những bước đầu vào nghề
Trương Phụng Hảo sinh năm 1911 ở Mỹ Tho, vùng đất được xem là một trong những cái nôi của cải lương Nam Bộ. Cải lương hình thành từ đầu thế kỷ 20 trên nền đờn ca tài tử, và trong những năm bà còn nhỏ, các gánh hát đã đi diễn khắp các tỉnh miền Tây. Một đứa trẻ lớn lên ở đây có nhiều dịp xem hát, nghe đờn, và theo các bản tiểu sử phổ biến, bà mê hát từ rất sớm.
Bà vào nghề khi còn ở tuổi thiếu niên, bắt đầu từ các vai nhỏ trong gánh hát, học nghề bằng cách theo đoàn, xem các bậc đàn anh, đàn chị diễn và tập luyện. Đây là con đường học nghề phổ biến của nghệ sĩ cải lương thời ấy, khi chưa có trường lớp sân khấu chính quy như hôm nay. Tên gánh hát đầu tiên và năm vào nghề được các nguồn ghi không hoàn toàn trùng nhau, nên khi viết bạn nên dùng mốc theo giai đoạn.
Nghệ danh Phùng Há được tạo ra từ tên thật Phụng Hảo. Cách đặt nghệ danh dựa vào biến âm tên thật khá phổ biến ở giới sân khấu Nam Bộ. Danh xưng "Bảy Phùng Há" hay "má Bảy" gắn với thứ bậc của bà trong gia đình theo cách gọi miền Nam, và về sau thành cách gọi thân mật của nhiều thế hệ nghệ sĩ dành cho bà.
Mỹ Tho trước đây là tỉnh lỵ Tiền Giang. Từ tháng 7 năm 2025, Tiền Giang hợp nhất vào tỉnh Đồng Tháp, nên quê bà nay thuộc tỉnh Đồng Tháp; nhiều tài liệu cũ vẫn ghi "Mỹ Tho, Tiền Giang", bạn nên ghi cả hai.
Cải lương thời bà vào nghề: bối cảnh để hiểu một đời nghề
Khi Phùng Há vào nghề, cải lương còn là một loại hình rất trẻ. Các nhà nghiên cứu thường đặt mốc hình thành cải lương vào khoảng cuối thập niên 1910 đầu thập niên 1920, phát triển từ đờn ca tài tử và lối ca ra bộ ở Nam Bộ. Mỹ Tho, quê bà, được nhắc nhiều trong giai đoạn này; gánh hát của thầy Năm Tú ở Mỹ Tho thường được kể trong số những gánh cải lương đầu tiên.
Bài vọng cổ, về sau thành linh hồn của cải lương, cũng ra đời trong cùng thời kỳ, từ bản Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở Bạc Liêu. Như vậy, thế hệ nghệ sĩ của Phùng Há là thế hệ lớn lên cùng cải lương: họ không thừa hưởng một truyền thống đã định hình sẵn, mà góp phần định hình nó qua từng vở diễn.
Bối cảnh này giải thích vì sao các nghệ sĩ thời ấy học nghề ngay trên sân khấu, và vì sao nhiều người vừa diễn vừa làm bầu gánh, vừa dàn dựng. Nó cũng giải thích vì sao tư liệu về những năm đầu rất thiếu: các vở diễn ít được ghi âm, ghi hình, và phần lớn ký ức nằm trong lời kể của người trong nghề. Khi đọc tiểu sử bà, bạn sẽ thấy nhiều chi tiết của giai đoạn 1920–1930 chỉ có thể ghi theo giai đoạn chứ không theo năm cụ thể.
Những vai diễn làm nên tên tuổi
Vai kép võ do một nữ nghệ sĩ đảm nhận. Điều thường được nhắc nhất khi nói về Phùng Há là bà nổi danh với các vai nam, nhất là vai Lã Bố trong các vở tuồng cải lương lấy tích Tam quốc. Một nữ nghệ sĩ đóng vai võ tướng và được khán giả nhớ mãi là nét riêng của sự nghiệp bà.
Sân khấu tuồng cổ và tuồng tích. Cải lương những năm 1930 diễn nhiều tuồng tích lấy từ truyện Trung Hoa và các truyện cổ. Bà thành danh trong dòng tuồng này, nơi đòi hỏi vũ đạo, động tác võ, giọng ca và cách diễn ước lệ.
Các vai diễn khác. Bà còn đóng nhiều vai khác qua các thời kỳ, cả vai nữ lẫn vai nam. Danh sách đầy đủ và năm diễn từng vai nên tra ở các công trình lịch sử cải lương hoặc tư liệu của các đơn vị nghệ thuật, vì các trang tổng hợp thường chép sót, chép lẫn.
Giai thoại sân khấu. Quanh các đêm diễn của bà có nhiều chuyện kể về khán giả mê vai Lã Bố đến mức đón đợi ở cửa rạp. Đây là giai thoại truyền miệng trong giới, mang đúng không khí sân khấu thời đó, nhưng chi tiết cụ thể thì không thể kiểm chứng.
Gánh hát riêng và những năm làm việc ở miền Bắc
Sau khi đã thành danh, bà có thời gian đứng ra lập và điều hành gánh hát mang tên mình. Việc một nữ nghệ sĩ làm bầu gánh, lo từ tuồng tích, diễn viên đến lịch lưu diễn, là điều không nhiều trong giới cải lương thời ấy. Tên gánh và các năm hoạt động được các nguồn ghi khác nhau; bạn nên đối chiếu nếu cần.
Sau năm 1954, bà ra Bắc và làm việc ở Hà Nội trong nhiều năm, tham gia xây dựng các đoàn cải lương Nam Bộ ở miền Bắc. Nhờ những đoàn này, khán giả miền Bắc có dịp xem cải lương do các nghệ sĩ gốc Nam Bộ biểu diễn, và nhiều diễn viên trẻ được đào tạo. Chi tiết về vị trí, chức danh cụ thể của bà ở từng đoàn nên tra trong tư liệu của ngành sân khấu.
Quãng thời gian ở miền Bắc cũng là lúc bà chuyển dần từ vai trò diễn viên chính sang vai trò người đi trước, dìu dắt lớp diễn viên trẻ. Với một loại hình mà kỹ thuật ca, diễn, vũ đạo chủ yếu truyền từ người này sang người khác bằng thực hành, vai trò người truyền nghề quan trọng không kém vai trò người đứng trên sân khấu.
Sau năm 1975, bà trở về sống ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ở tuổi ngoài sáu mươi, bà vẫn tham gia nhiều hoạt động của giới sân khấu, đặc biệt là công việc chăm lo cho đồng nghiệp.
Danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân của bà được các nguồn nhắc thống nhất; năm được phong thường ghi vào cuối thập niên 1980. Nếu bạn cần ghi năm chính xác, hãy đối chiếu danh sách công bố chính thức.
Mái nhà cho nghệ sĩ già: phần di sản ít người biết
Ngoài sân khấu, Phùng Há được nhiều thế hệ nghệ sĩ nhớ đến vì công việc chăm lo cho những người làm nghề lúc về già. Những điều thường được ghi:
- Bà tham gia lãnh đạo hội ái hữu của giới nghệ sĩ ở Thành phố Hồ Chí Minh, nơi vận động giúp đỡ các nghệ sĩ khó khăn, ốm đau.
- Bà gắn bó với việc xây dựng và duy trì nhà dưỡng lão dành cho nghệ sĩ, nơi các nghệ sĩ già không còn người thân chăm sóc có chỗ ở.
- Bà góp sức với khu nghĩa trang dành cho nghệ sĩ ở vùng Gò Vấp, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, nơi an táng nhiều nghệ sĩ sân khấu.
- Các hoạt động này dựa nhiều vào đóng góp của chính giới nghệ sĩ, các đêm diễn gây quỹ và người hâm mộ.
- Chi tiết về năm thành lập, quy mô và chức danh của bà ở từng tổ chức được các nguồn ghi khác nhau; nên tra tư liệu của hội nghề nghiệp.
Trong nghề sân khấu, nơi nhiều người sống bằng tiền diễn từng đêm và về già không có lương hưu ổn định, một mái nhà như vậy có ý nghĩa thực tế rất lớn. Đây là lý do tên bà được nhắc với sự quý trọng không chỉ như một nghệ sĩ giỏi mà như người lo cho nghề.
Những năm cuối đời và dấu tích còn lại
Bà mất năm 2009 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ khoảng chín mươi tám tuổi. Với gần tám mươi năm gắn với sân khấu, bà là một trong những nghệ sĩ có đời nghề dài nhất của cải lương. Nhiều thế hệ nghệ sĩ trẻ sau này biết đến bà trước hết như người bà, người mẹ của giới sân khấu, rồi mới tìm nghe lại các vai diễn thời trẻ của bà.
Dấu tích còn lại gồm các tư liệu ghi âm, ghi hình về cải lương, nơi giọng ca và hình ảnh các vai diễn của bà được lưu giữ ở một mức độ nhất định; và khu nghĩa trang nghệ sĩ ở Gò Vấp, nơi nhiều người trong nghề đến thắp hương vào các dịp giỗ tổ sân khấu. Các thông tin cụ thể về nơi an táng của bà, nếu bạn cần, nên hỏi ban quản lý khu nghĩa trang hoặc hội nghề nghiệp.
Với người muốn tìm hiểu cải lương, đọc về Phùng Há là cách hay để thấy cả một chặng đường của loại hình này: từ thời gánh hát đi diễn khắp miền Tây, qua những đoàn hát được tổ chức lại sau năm 1954, đến thời sân khấu cải lương ở Thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975. Một đời nghề dài như vậy gần như là một cuốn sử thu nhỏ của cải lương.
Khi viết về bà, bạn nên giữ giọng trân trọng và chính xác: nêu các vai diễn được ghi nhận, danh hiệu được công bố, các việc làm cho nghề có tư liệu, và gắn nhãn những chuyện kể truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Phùng Há tên thật là gì?
Tên thật của bà là Trương Phụng Hảo, sinh năm 1911 ở Mỹ Tho. Nghệ danh Phùng Há được tạo từ tên thật, và trong giới sân khấu bà thường được gọi thân mật là Bảy Phùng Há hay má Bảy.
Phùng Há quê ở đâu, nay thuộc tỉnh nào?
Bà quê Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang cũ. Từ tháng 7 năm 2025, Tiền Giang hợp nhất vào tỉnh Đồng Tháp, nên quê bà nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Nhiều tài liệu cũ vẫn ghi Mỹ Tho, Tiền Giang.
Phùng Há nổi tiếng với vai diễn nào?
Bà nổi tiếng nhất với các vai kép võ, đặc biệt là vai Lã Bố trong các vở cải lương lấy tích Tam quốc. Một nữ nghệ sĩ đóng vai võ tướng và được khán giả nhớ lâu là nét riêng trong sự nghiệp của bà.
Phùng Há mất năm nào?
Bà mất năm 2009 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ khoảng chín mươi tám tuổi. Đời nghề của bà kéo dài gần tám mươi năm, từ những năm 1920 đến những năm cuối đời.
Phùng Há có được phong Nghệ sĩ Nhân dân không?
Có. Bà được phong danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, năm phong thường được ghi vào cuối thập niên 1980. Nếu cần năm chính xác cho văn bản chính thức, bạn nên đối chiếu danh sách công bố của cơ quan có thẩm quyền.
Nghĩa trang nghệ sĩ ở Gò Vấp liên quan gì đến Phùng Há?
Theo các tài liệu, bà là một trong những người góp sức gìn giữ khu nghĩa trang dành cho nghệ sĩ ở Gò Vấp, cùng với việc chăm lo nhà dưỡng lão cho nghệ sĩ già. Chi tiết tổ chức cụ thể nên tra tư liệu của hội nghề nghiệp.