DanhVong.comDanh Vọng
Trí thức đầu thế kỷ 20

Ngô Đức Kế: tiến sĩ Hà Tĩnh, mười ba năm Côn Đảo và ngòi bút chủ bút báo Hữu Thanh

Ngô Đức Kế (1878–1929): tiến sĩ khoa 1901 không làm quan, theo Duy Tân ở Nghệ Tĩnh, tù Côn Đảo, rồi làm chủ bút Hữu Thanh và dự cuộc tranh luận năm 1924.

Rice fields of Ha Tinh at sunrise with a narrow dyke path leading to a small brick ancestral hall, a farmer walking away from camera carrying baskets on a shoulder pole

Ngô Đức Kế (1878–1929), hiệu Tập Xuyên, đỗ tiến sĩ năm 1901 nhưng không ra làm quan, đi theo phong trào Duy Tân ở Nghệ Tĩnh, chịu mười ba năm tù Côn Đảo, rồi những năm cuối đời làm chủ bút tạp chí Hữu Thanh ở Hà Nội. Tên ông hay được nhắc trong lịch sử báo chí qua cuộc tranh luận năm 1924 về việc nên đề cao Truyện Kiều đến mức nào.

Bài này kể lại hành trạng của ông theo các nguồn phổ thông, đặt cuộc tranh luận năm 1924 vào bối cảnh, và lưu ý những chỗ người đọc dễ hiểu lệch khi gặp các bài viết ngắn về ông trên mạng.

Làng Trảo Nha và khoa thi năm 1901

Ngô Đức Kế sinh năm 1878 tại làng Trảo Nha, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh; vùng này về sau thuộc huyện Can Lộc. Hà Tĩnh sau đợt sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025 vẫn giữ tên tỉnh, nên cách ghi “quê Can Lộc, Hà Tĩnh” vẫn đúng với bản đồ hiện nay ở cấp tỉnh.

Ông sinh trong một gia đình nho học. Năm 1901, khoa Tân Sửu, ông đỗ tiến sĩ khi mới khoảng hai mươi ba tuổi. Khoa thi ấy về sau được nhắc nhiều vì có mặt nhiều người nổi tiếng: Phan Châu Trinh đỗ phó bảng cùng khoa. Với một người trẻ đỗ cao như vậy, con đường quan trường gần như được mở sẵn.

Nhưng ông chọn khác. Các tiểu sử ghi rằng ông không nhận chức mà ở lại quê, đọc tân thư, giao du với những nho sĩ cùng chí hướng ở Nghệ Tĩnh. Đó là thời điểm tư tưởng Duy Tân lan rộng trong giới sĩ phu miền Trung: cổ động học chữ quốc ngữ, mở trường, lập hội buôn, bỏ bớt hủ tục.

Duy Tân ở Nghệ Tĩnh: từ trường học đến hội buôn

Nghệ Tĩnh trong phong trào. Cùng với Quảng Nam, vùng Nghệ An – Hà Tĩnh là một trong những nơi phong trào Duy Tân sôi nổi. Nhiều nho sĩ ở đây vừa mở lớp dạy chữ mới, vừa diễn thuyết, vừa cổ động làm ăn.

Triêu Dương thương quán. Các tài liệu ghi Ngô Đức Kế cùng một số người lập Triêu Dương thương quán ở Vinh, một cơ sở buôn bán theo lối mới. Mục đích không chỉ là kiếm lời mà còn để chứng minh người Việt có thể tự tổ chức kinh doanh, và có nguồn tiền cho hoạt động chung.

Kết hợp học và làm. Ý tưởng xuyên suốt của nhóm là người có học phải bước ra khỏi trường thi, nhúng tay vào việc kinh tế, việc xã hội. Đây là điểm chung giữa các trung tâm Duy Tân ở miền Trung.

Năm 1908. Phong trào chống thuế ở Trung Kỳ dẫn tới đợt bắt bớ lớn. Ngô Đức Kế bị bắt và bị đày ra Côn Đảo — nay là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh sau khi Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào thành phố năm 2025.

Mười ba năm ở Côn Đảo

Ngô Đức Kế ở Côn Đảo từ năm 1908 đến năm 1921. Cùng thời gian ấy, trên đảo có nhiều nho sĩ Duy Tân từ các tỉnh miền Trung, trong đó có Huỳnh Thúc Kháng. Những người này lập thành một cộng đồng nhỏ, làm thơ xướng hoạ, dạy nhau học, giữ tinh thần qua những năm khổ sai.

Nhiều bài thơ chữ Hán của ông làm trong tù được lưu lại, một phần nhờ các ghi chép như “Thi tù tùng thoại” của Huỳnh Thúc Kháng. Khi đọc những bài thơ này qua bản dịch, bạn nên chú ý tên người dịch, vì thơ chữ Hán có thể được chuyển sang tiếng Việt theo nhiều cách khác nhau, và bản dịch nào cũng mang dấu ấn của người dịch.

Năm 1921 ông được tha. Lúc ấy ông đã ngoài bốn mươi, quê nhà và bạn bè đã đổi khác nhiều. Thay vì về quê, ông ra Hà Nội — nơi báo chí quốc ngữ đang phát triển mạnh sau Thế chiến thứ nhất, với nhiều tờ báo, tạp chí mới ra đời. Từ một người làm phong trào, ông trở thành người làm báo.

Báo chí Hà Nội đầu thập niên 1920: nơi ông bước vào

Khi Ngô Đức Kế ra tù năm 1921, làng báo Hà Nội đã khác xa thời ông bị bắt. Một lớp độc giả mới biết chữ quốc ngữ đã hình thành: học sinh trường Pháp – Việt, công chức, tiểu thương, người làm nghề tự do ở đô thị. Họ cần báo để đọc tin, đọc truyện, đọc bàn luận về những thay đổi diễn ra hằng ngày quanh mình.

Cùng lúc, các tờ tạp chí lớn như Nam Phong đã định hình một kiểu báo khảo cứu, dịch thuật, giới thiệu học thuật phương Tây và phương Đông. Các tờ báo mới ra đời phải tìm chỗ đứng riêng: tờ thì chuyên tin tức, tờ thì chuyên văn chương, tờ thì nghiêng về nghị luận đạo đức, xã hội.

Một nho sĩ từng đỗ tiến sĩ, từng ngồi tù vì phong trào, bước vào môi trường ấy mang theo uy tín và một giọng văn riêng: nghiêm, chắc, nặng về luân lý. Đó là lý do bài viết của ông có sức nặng với một bộ phận độc giả, đặc biệt là giới nho học và những người lo ngại trước tốc độ thay đổi của lối sống đô thị.

Chủ bút Hữu Thanh và cuộc tranh luận năm 1924

Hữu Thanh là một tạp chí ra ở Hà Nội từ năm 1921, gắn với một hội của giới công thương Bắc Kỳ. Thời gian đầu, Tản Đà làm chủ bút; sau đó Ngô Đức Kế giữ vai trò này. Mốc thời gian chuyển giao cụ thể có chỗ ghi khác nhau giữa các nguồn. Dưới tay ông, tạp chí đăng nhiều bài nghị luận về giáo dục, đạo đức, văn chương.

Năm 1924, nhân dịp lễ kỷ niệm Nguyễn Du, Phạm Quỳnh có bài diễn thuyết đề cao Truyện Kiều như một tài sản lớn của tiếng Việt. Ngô Đức Kế viết bài phản bác trên Hữu Thanh, thường được nhắc với tên “Luận về chánh học cùng tà thuyết”. Ông không phủ nhận tài văn chương của Nguyễn Du, nhưng cho rằng đưa một truyện tình lên làm khuôn mẫu cho giáo dục quốc dân là không nên. Về sau Huỳnh Thúc Kháng cũng tham gia cuộc tranh luận này.

Cuộc tranh luận thường được giới nghiên cứu gọi là một trong những cuộc bút chiến văn học đầu tiên trên báo chí quốc ngữ. Nó cho thấy hai cách nghĩ khác nhau về vai trò của văn chương và giáo dục trong thời chuyển đổi. Bài này chỉ ghi nhận sự kiện; việc đánh giá ai đúng ai sai thuộc về các công trình nghiên cứu văn học, nơi có nhiều ý kiến khác nhau.

Đọc lại cuộc tranh luận năm 1924 cho công bằng

Cuộc bút chiến về Truyện Kiều hay được nhắc lại bằng vài câu tóm tắt, và mỗi bản tóm tắt lại nghiêng về một phía. Nếu bạn muốn tự mình hiểu, có thể đi theo các bước dưới đây.

  1. Đọc văn bản của cả hai phía. Tìm bài diễn thuyết năm 1924 và bài phản bác trên Hữu Thanh trong các tuyển tập có chú thích, đừng chỉ đọc lời tóm tắt của người thứ ba.
  2. Xác định câu hỏi thật sự được tranh luận. Hai bên không cãi nhau chuyện Truyện Kiều hay hay dở, mà về chuyện nên đặt tác phẩm ấy ở vị trí nào trong giáo dục quốc dân.
  3. Đặt vào bối cảnh. Năm 1924 là lúc xã hội đô thị thay đổi nhanh, nhiều người lo ngại lối sống mới; mỗi phía phản ánh một nỗi lo khác nhau.
  4. Xem ai tham gia tiếp theo. Cuộc tranh luận còn kéo dài với nhiều tiếng nói khác, trong đó có Huỳnh Thúc Kháng, và được nhắc lại trong nhiều thập niên sau.
  5. Tách sự kiện khỏi đánh giá. Ghi lại ai viết gì, khi nào; còn kết luận ai có lý thì để ở phần nhận định riêng, nói rõ đó là ý kiến.

Đi theo cách này, bạn sẽ thấy một cuộc tranh luận nghiêm túc giữa những người cùng quan tâm tới tiếng Việt và giáo dục, chứ không phải một cuộc đấu khẩu cá nhân.

Đọc về Ngô Đức Kế: điều chắc và điều cần đối chiếu

Thông tin về Ngô Đức Kế trên các bài viết ngắn thường gọn đến mức dễ gây hiểu nhầm. Bảng dưới gợi ý mức tin cậy của từng loại chi tiết.

Loại chi tiếtMức thống nhất giữa các nguồnGợi ý
Năm sinh 1878, năm mất 1929CaoCó thể dùng; ngày tháng cụ thể nên tra thêm
Đỗ tiến sĩ năm 1901CaoĐối chiếu danh sách khoa bảng triều Nguyễn nếu cần
Tù Côn Đảo 1908–1921CaoCó thể dùng
Thời điểm làm chủ bút Hữu ThanhTrung bìnhGhi “khoảng” hoặc “từ đầu thập niên 1920”
Tên chính xác bài viết năm 1924Trung bìnhChính tả cũ khiến tên bài được chép theo nhiều cách
Câu nói, lời bình được gán cho ôngThấpTìm văn bản gốc trước khi trích

Nguyên tắc chung: mốc lớn thì dùng được, chi tiết nhỏ thì ghi nguồn, lời trích thì phải có văn bản.

Những năm cuối và dấu tích còn lại

Ngô Đức Kế mất năm 1929 tại Hà Nội, khi mới ngoài năm mươi tuổi. Sự nghiệp làm báo của ông chỉ kéo dài chưa tới một thập niên, nhưng đủ để tên ông gắn với lịch sử báo chí quốc ngữ thập niên 1920, giai đoạn mà các tờ báo bắt đầu trở thành diễn đàn tranh luận thực sự chứ không chỉ đưa tin.

Tên Ngô Đức Kế được đặt cho đường phố ở một số đô thị, trong đó có một con đường ở khu trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh và các đường phố ở Hà Tĩnh, Nghệ An. Thơ văn của ông được tuyển trong các tập thơ văn yêu nước đầu thế kỷ 20 và các công trình về văn học Duy Tân.

Với người đọc hôm nay, chân dung Ngô Đức Kế gợi một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị: nhà trường và báo chí nên chọn những tác phẩm nào làm mẫu mực cho người trẻ, và dựa trên tiêu chí gì. Bạn không cần đồng ý với kết luận của ông năm 1924 để thấy câu hỏi ông đặt ra là một câu hỏi nghiêm túc về giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Ngô Đức Kế quê ở đâu?

Ông sinh năm 1878 tại làng Trảo Nha, huyện Thạch Hà cũ, về sau thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, Hà Tĩnh vẫn giữ tên tỉnh như trước.

Ngô Đức Kế đỗ tiến sĩ năm nào?

Ông đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu năm 1901, khi khoảng hai mươi ba tuổi. Cùng khoa ấy Phan Châu Trinh đỗ phó bảng. Sau khi đỗ, ông không nhận chức quan mà theo phong trào Duy Tân.

Báo Hữu Thanh là báo gì?

Hữu Thanh là tạp chí ra ở Hà Nội từ năm 1921, gắn với một hội của giới công thương Bắc Kỳ. Tản Đà làm chủ bút thời gian đầu, sau đó Ngô Đức Kế giữ vai trò này và đăng nhiều bài nghị luận về giáo dục, văn chương.

Cuộc tranh luận năm 1924 về Truyện Kiều là gì?

Năm 1924 Phạm Quỳnh diễn thuyết đề cao Truyện Kiều. Ngô Đức Kế viết bài phản bác trên Hữu Thanh, cho rằng không nên lấy một truyện tình làm khuôn mẫu giáo dục. Đây được xem là một trong những cuộc bút chiến văn học sớm trên báo quốc ngữ.

Ngô Đức Kế ở Côn Đảo bao lâu?

Ông bị đày ra Côn Đảo từ năm 1908 sau phong trào chống thuế ở Trung Kỳ và được tha năm 1921, tức khoảng mười ba năm. Trong tù ông làm nhiều thơ chữ Hán, một phần được lưu lại nhờ ghi chép của bạn tù.

Có nên trích câu nói của Ngô Đức Kế trên mạng không?

Nên thận trọng. Nhiều lời được gán cho ông không ghi rõ trích từ bài nào. Bạn nên tìm tuyển tập có chú thích hoặc bài báo gốc trên Hữu Thanh trước khi trích dẫn trong bài viết hay bài giảng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138