Đạm Phương nữ sử là bút hiệu của bà Công Tôn Nữ Đồng Canh (1881–1947), một phụ nữ hoàng tộc ở Huế, cháu nội vua Minh Mạng, nổi tiếng đầu thế kỷ 20 với các bài báo về nữ học, gia đình, giáo dục trẻ em. Năm 1926, bà đứng ra lập Nữ công học hội ở Huế, thường được nhắc như một trong những hội đoàn phụ nữ đầu tiên hoạt động công khai ở Việt Nam, với mục đích dạy nghề và mở mang hiểu biết cho phụ nữ.
Bài này kể lại đời bà theo các mốc có tư liệu: xuất thân, con đường từ cung phủ đến trang báo, Nữ công học hội làm gì, và những chỗ các tài liệu còn ghi chưa thống nhất. Bà cũng là người có con cháu nhiều người làm văn chương, nhưng phần đời tư và gia đình chỉ được nhắc ở mức cần thiết.
Xuất thân: một công tôn nữ học chữ trong phủ
Bà là con gái của Hoằng Hoá quận vương Miên Triện, một người con của vua Minh Mạng, cũng là người có tiếng về thơ văn trong hoàng tộc. Theo cách gọi của nhà Nguyễn, con gái của các hoàng tử được gọi là công tôn nữ, nên tên đầy đủ của bà là Công Tôn Nữ Đồng Canh. Sinh năm 1881 ở Huế, bà lớn lên trong một phủ đệ có truyền thống chữ nghĩa, được học chữ Hán từ sớm.
Sinh ra trong hoàng tộc không có nghĩa là được học hành bài bản như con trai. Phần lớn con gái các phủ thời đó chỉ được dạy chữ đủ để đọc sách luân lý và làm thơ. Việc bà về sau viết báo bằng chữ quốc ngữ, bàn chuyện xã hội, cho thấy bà đã tự học thêm rất nhiều, kể cả học chữ quốc ngữ và theo dõi sách báo mới.
Bà lấy chồng là ông Nguyễn Khoa Tùng, thuộc dòng họ Nguyễn Khoa có nhiều người làm quan và làm văn ở Huế. Các tài liệu phổ biến ghi bà có nhiều con, một số người về sau có tên tuổi trong văn chương, báo chí. Những chi tiết này nên được kiểm qua tư liệu dòng họ nếu bạn cần dùng; trong một bài tiểu sử phổ thông, chỉ cần biết bà vừa làm mẹ đông con vừa dành thời gian cho viết lách và hội đoàn.
Huế khi ấy là kinh đô nhà Nguyễn; từ năm 2025 Huế là thành phố trực thuộc trung ương và không hợp nhất với tỉnh nào trong đợt sắp xếp tháng 7 năm ấy, nên tên địa danh giữ nguyên.
Từ phủ đệ đến trang báo
Đầu thế kỷ 20, báo chí quốc ngữ ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ phát triển, và bà bắt đầu gửi bài cho các tờ báo, tạp chí. Các tài liệu thường nhắc bài của bà đăng trên tạp chí Nam Phong và tờ Trung Bắc tân văn ở Hà Nội, cùng một số báo khác. Bút hiệu Đạm Phương nữ sử (nữ sử là cách gọi người phụ nữ làm văn sử) được dùng ổn định, và người đọc thời đó biết đến bà qua cái tên này.
Nội dung các bài viết xoay quanh giáo dục con gái, phép tắc gia đình, nuôi dạy trẻ, nữ công gia chánh, và vai trò của người phụ nữ trong gia đình và xã hội. Nhìn từ hôm nay, nhiều quan điểm vẫn nằm trong khuôn khổ đạo đức truyền thống; nhưng bà là một trong những phụ nữ đầu tiên viết thường xuyên trên báo, ký tên mình, về chính các vấn đề của phụ nữ. Đó là đóng góp được các nhà nghiên cứu lịch sử báo chí ghi nhận.
Một số bài viết của bà về giáo dục trẻ em được tập hợp thành sách. Tên các tập sách và năm in được các nguồn ghi không đầy đủ; nếu bạn cần trích, hãy tra thư mục sách cũ ở thư viện quốc gia thay vì dựa vào danh sách trên mạng.
Nếu so với Sương Nguyệt Anh ở Sài Gòn, người làm chủ bút một tờ báo phụ nữ năm 1918, thì Đạm Phương là cây bút cộng tác thường xuyên nhiều năm cho nhiều tờ báo khác nhau, và hoạt động xã hội của bà kéo dài hơn qua hội đoàn.
Nữ công học hội: hội làm gì, khác gì một lớp học nữ công
Nữ công học hội lập ở Huế năm 1926 là phần di sản thực tế nhất của bà. Bảng dưới gom những điều thường được ghi về hội, kèm chỗ nên dè dặt.
| Khía cạnh | Điều thường được ghi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Năm lập | 1926, tại Huế | Mốc năm được ghi khá thống nhất |
| Người đứng đầu | Đạm Phương nữ sử | Ban điều hành có nhiều phụ nữ trí thức Huế |
| Mục đích | Dạy nghề nữ công, nâng hiểu biết, giúp phụ nữ có nghề tự lập | Điều lệ cụ thể nên đọc ở tư liệu gốc |
| Hoạt động | Mở lớp may vá, thêu thùa, nấu ăn, dạy chữ; tổ chức nói chuyện, triển lãm sản phẩm | Quy mô từng hoạt động thay đổi theo năm |
| Điểm mới | Một hội của phụ nữ, do phụ nữ điều hành, hoạt động công khai có giấy phép | Thường được gọi là một trong những hội phụ nữ đầu tiên |
| Thời gian tồn tại | Hoạt động trong nhiều năm cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930 | Mốc kết thúc ghi không thống nhất |
Điều khác biệt giữa một hội như vậy và các lớp nữ công vốn có trong gia đình là tính tổ chức: có điều lệ, có hội viên, có quỹ, có trường lớp mở cho người ngoài. Với phụ nữ thời đó, được tham gia một tổ chức chính thức, họp bàn và quyết định việc chung, tự nó đã là một trải nghiệm mới.
Đóng góp được ghi nhận
Đưa tiếng nói của phụ nữ lên báo. Bà thuộc lớp phụ nữ đầu tiên viết báo đều đặn bằng chữ quốc ngữ, ký tên mình, bàn các vấn đề xã hội. Các công trình lịch sử báo chí và văn học thường nhắc bà khi nói về giai đoạn này.
Đặt giáo dục trẻ em thành một đề tài. Trong nhiều bài viết, bà bàn cách nuôi dạy con, việc học của trẻ nhỏ, vai trò của người mẹ. Ở thời mà chuyện dạy con chủ yếu truyền miệng trong nhà, việc viết thành bài, thành sách có giá trị phổ biến kiến thức.
Tổ chức phụ nữ một cách công khai. Nữ công học hội là mô hình hội đoàn phụ nữ có tổ chức, mở lớp dạy nghề. Mô hình này về sau được nhiều nơi học theo dưới các hình thức khác nhau.
Nối nếp nhà với cái mới. Là người hoàng tộc, học chữ Hán, nhưng bà dùng chữ quốc ngữ, báo chí và hội đoàn, những công cụ mới của đầu thế kỷ 20. Sự kết hợp này làm bà trở thành một nhân vật tiêu biểu khi nghiên cứu về phụ nữ Huế thời chuyển giao.
Những năm cuối đời và những điều tài liệu ghi chưa đủ
Các tài liệu phổ biến thống nhất bà mất năm 1947, thọ khoảng sáu mươi sáu tuổi. Hoàn cảnh và nơi mất cụ thể được ghi khác nhau giữa các nguồn, gắn với những biến động của đất nước thời điểm đó; nếu bạn cần chi tiết này, nên tìm các khảo cứu về dòng họ Nguyễn Khoa và các bài nghiên cứu chuyên đề về bà, thay vì dựa vào một trang tổng hợp.
Từ cuối thập niên 1920, các hội đoàn công khai ở Huế hoạt động trong khuôn khổ kiểm soát chặt của chính quyền thời thuộc địa, và nguồn quỹ của các hội dựa nhiều vào đóng góp tự nguyện. Các nguồn cho biết hoạt động của Nữ công học hội thu hẹp dần trong những năm sau đó. Bản thân bà vẫn viết, nhưng nhịp xuất hiện trên báo thưa hơn so với giai đoạn sung sức nhất, khi nhiều bài của bà xuất hiện trên các tạp chí lớn ở Hà Nội. Đây cũng là quãng bà dành nhiều thời gian hơn cho gia đình đông con, điều mà các bản tiểu sử thường chỉ nhắc qua.
Các bài viết của bà nằm rải rác trên nhiều tờ báo, tạp chí khác nhau trong mấy chục năm. Đến nay chưa có nhiều tuyển tập phổ biến gom đầy đủ, nên người đọc thường chỉ biết bà qua vài đoạn trích. Đây là khoảng trống mà các nhà nghiên cứu báo chí và lịch sử phụ nữ vẫn đang lấp dần.
Một lưu ý khi đọc tiểu sử bà trên mạng: vì gia đình bà có nhiều người nổi tiếng, nhiều bài viết đi lệch sang kể về con cháu, thậm chí lẫn lộn đóng góp của người này với người kia. Nếu bạn muốn một chân dung đúng về Đạm Phương, hãy giữ trọng tâm vào những gì chính bà viết và làm.
Dấu tích còn lại và cách tìm hiểu thêm
Ở Huế, tên bà được nhắc trong các trưng bày và sách về văn hoá, báo chí và phụ nữ xứ Huế. Một số đô thị đặt tên đường theo bà; nếu bạn cần biết cụ thể, hãy tra danh mục tên đường do chính quyền địa phương công bố, vì sau năm 2025 nhiều nơi đang rà soát lại tên đường phố.
Về tư liệu, nguồn đáng tin nhất là chính các số báo, tạp chí có bài của bà, hiện lưu ở kho báo cũ của các thư viện lớn; một số tạp chí như Nam Phong đã được số hoá và tra được theo tên tác giả. Tiếp theo là các công trình lịch sử báo chí Việt Nam, các nghiên cứu về phong trào nữ học đầu thế kỷ 20, và tư liệu của dòng họ.
Nếu bạn là giáo viên muốn giới thiệu bà với học sinh, một hoạt động hay là cho học sinh đọc một đoạn ngắn bà viết về việc học của con gái, rồi so với điều kiện học tập của bạn nữ hôm nay. Cách này giúp học sinh hiểu bối cảnh lịch sử mà không cần phán xét quan điểm của người xưa theo chuẩn hiện đại.
Câu hỏi thường gặp
Đạm Phương nữ sử tên thật là gì?
Tên thật của bà là Công Tôn Nữ Đồng Canh, con gái Hoằng Hoá quận vương Miên Triện và là cháu nội vua Minh Mạng. Đạm Phương nữ sử là bút hiệu bà dùng khi viết báo, viết sách.
Nữ công học hội là gì?
Đó là hội đoàn phụ nữ do Đạm Phương nữ sử đứng đầu, lập ở Huế năm 1926, mở lớp dạy nghề nữ công, dạy chữ và tổ chức các buổi nói chuyện cho phụ nữ. Hội thường được nhắc như một trong những hội phụ nữ đầu tiên hoạt động công khai ở Việt Nam.
Đạm Phương nữ sử viết cho những báo nào?
Các tài liệu thường nhắc bài của bà trên tạp chí Nam Phong và báo Trung Bắc tân văn, cùng một số tờ báo khác đầu thế kỷ 20. Danh sách đầy đủ chưa được gom trong một tuyển tập phổ biến, nên khi cần chính xác, bạn nên tra thư mục báo chí cũ.
Đạm Phương nữ sử sinh năm nào, mất năm nào?
Phần lớn tài liệu ghi bà sinh năm 1881 và mất năm 1947. Hoàn cảnh và nơi mất cụ thể được các nguồn ghi khác nhau, nên khi viết bạn chỉ nên nêu năm mất và dẫn nguồn nếu thêm chi tiết.
Vì sao gọi là công tôn nữ?
Theo lệ nhà Nguyễn, con gái của vua gọi là công chúa, còn con gái của các hoàng tử gọi là công tôn nữ. Bà là con gái của một hoàng tử con vua Minh Mạng, nên mang danh xưng Công Tôn Nữ.
Đạm Phương có phải là người viết báo nữ đầu tiên không?
Khó khẳng định ai là người đầu tiên, vì cùng thời có vài phụ nữ viết báo ở các miền. Cách nói an toàn là bà thuộc lớp phụ nữ đầu tiên viết báo đều đặn và ký tên mình, nổi bật ở Trung Kỳ đầu thế kỷ 20.